Đặc sản Đoan Hùng chia làm hai nhóm khi mang đi xa: nhóm để được lâu ở nhiệt độ thường như bưởi nguyên quả, chè búp khô, măng khô, mứt vỏ bưởi; và nhóm cần giữ lạnh, ăn sớm như cá sông, gà đã làm sạch, măng tươi, trám tươi, cọ đã om. Nguyên tắc chung là đồ khô giữ khô, đồ tươi giữ lạnh, và không để hai nhóm chung một thùng.
Bài này đi qua từng món: đóng gói thế nào, giữ được bao lâu, và những sai lầm làm đồ hỏng trước khi về đến nhà. Thời gian bảo quản ghi theo mức gần đúng, phụ thuộc thời tiết và độ dài chuyến đi. Phần bảo quản bưởi tại nhà có bài riêng ở mục bưởi của trang.
Bảng tóm tắt: món nào mang thế nào
Bảng giúp bạn lên kế hoạch trước khi mua, nhất là khi đường về dài:
| Đặc sản | Nhóm | Cách mang | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bưởi nguyên quả | Để lâu | Thùng các tông có lỗ thoáng, xếp chặt, lót giấy | Không bọc túi ni lông kín |
| Chè búp khô | Để lâu | Túi kín, tốt nhất hút chân không | Tránh ẩm, tránh mùi lạ |
| Măng khô | Để lâu | Túi kín, để khô ráo | Kiểm tra không ẩm mốc trước khi mua |
| Mứt vỏ bưởi | Để lâu vừa | Hũ kín, chèn chặt | Mứt ít đường nên giữ mát |
| Măng chua, măng ớt | Để lâu vừa | Hũ kín miệng, bọc thêm túi, đặt đứng | Có thể chảy nước, lên men tiếp |
| Quả cọ, trám tươi | Ăn sớm | Giỏ hoặc túi thoáng, không đè | Om tại nhà trong một hai ngày |
| Cá sông tươi | Cần lạnh | Làm sạch, túi kín, thùng xốp có đá | Ăn hoặc cấp đông ngay khi về |
| Gà đã làm sạch | Cần lạnh | Túi kín, thùng xốp có đá | Để riêng với cá và rau |
Nếu đường về chỉ vài giờ, nhóm cần lạnh mang được khá thoải mái với thùng xốp và đá. Nếu đường về cả ngày, cân nhắc chỉ mang nhóm để lâu, hoặc chuẩn bị giữ lạnh kỹ hơn.
Một nguyên tắc dễ nhớ: mua đồ khô và bưởi vào hôm trước hoặc buổi sáng, còn cá, gà mua sau cùng, ngay trước khi lên đường. Đồ tươi chờ trong thùng càng ít giờ càng giữ được chất lượng.
Bưởi: thùng thoáng, xếp chặt, không túi kín
Bưởi là món dễ mang nhất nhưng cũng hay hỏng vì cách đóng gói sai. Thùng các tông chắc, có đục vài lỗ thoáng ở thành thùng, là lựa chọn tốt. Lót đáy thùng bằng giấy báo cũ hoặc rơm khô, xếp quả sát nhau thành lớp, chèn giấy vào khe để quả không lăn va vào nhau khi xe xóc. Đặt quả to, nặng ở dưới.
Không bọc bưởi trong túi ni lông kín, không để thùng ở chỗ nắng gắt hoặc sát động cơ, máy sưởi. Trong cốp xe ô tô kín giữa trưa nắng, nhiệt độ có thể rất cao, nên nếu đường dài, đặt thùng bưởi trong khoang xe có điều hoà hoặc nơi râm mát nhất.
Về đến nhà, mở thùng ngay, lấy quả ra, kiểm tra từng quả, loại quả dập, để quả lành ở nơi thoáng như đã hướng dẫn ở bài bảo quản bưởi. Đừng để bưởi nằm nguyên trong thùng các tông nhiều ngày; giấy hút ẩm, thùng bí hơi, quả dễ mốc.
Cá sông tươi: các bước giữ lạnh cho chuyến về
Cá là món dễ hỏng nhất trong danh sách, cần làm kỹ từ đầu:
- Nhờ làm sạch tại chỗ: đánh vảy, bỏ ruột, bỏ mang, cạo màng đen. Cá đã làm sạch giữ được lâu hơn cá nguyên con.
- Để ráo, không rửa lại nhiều lần rồi để ướt sũng; cá ướt dễ hỏng nhanh hơn.
- Cho vào túi kín, ép bớt không khí, buộc chặt hoặc dán kín. Có thể chia thành túi nhỏ theo bữa.
- Chuẩn bị thùng xốp có nắp, lót đá viên hoặc đá cây đã cho vào túi kín ở đáy, đặt túi cá lên, phủ thêm đá lên trên.
- Dán kín nắp thùng, để thùng ở chỗ mát nhất trên xe, hạn chế mở nắp dọc đường.
- Về đến nhà, chế biến ngay hoặc cấp đông. Không để cá trong thùng đá đã tan qua đêm.
Nước đá tan chảy vào túi cá làm cá úng nước, mất vị. Vì vậy đá nên được cho vào túi riêng, hoặc dùng các túi đá gel tái sử dụng.
Gà đã làm sạch và các loại thịt
Với gà mua ở chợ quê, cách tiện nhất là nhờ làm sạch tại chỗ, để ráo, cho vào túi kín, giữ lạnh trong thùng xốp có đá giống như cá. Gà nên được để trong túi riêng, thùng riêng hoặc ngăn riêng với cá để không lẫn mùi và không lây nhiễm chéo.
Nếu mang gà sống, cần lồng chắc, thông thoáng, có nước uống cho chặng dài, và tuân thủ quy định về vận chuyển gia cầm sống. Ở nhiều thành phố, việc giết mổ gia cầm trong khu dân cư bị hạn chế, nên phần lớn người mua chọn làm sạch tại chỗ.
Một mẹo nhỏ: nếu gà được làm sạch ngay sáng hôm đi, hãy nhờ người bán chặt sẵn thành phần theo món định nấu, chia túi nhỏ. Về đến nhà chỉ việc cho vào ngăn đá từng túi, rã đông từng bữa, không phải rã cả con.
Thịt lợn, thịt bò mua ở chợ quê áp dụng nguyên tắc tương tự: làm sạch, chia túi, giữ lạnh, mang về chế biến hoặc cấp đông ngay. Đường về càng dài, càng nên giảm lượng thịt tươi mang theo.
Đồ khô: chè búp, măng khô, mứt vỏ bưởi
Chè búp khô sợ nhất là ẩm và mùi lạ. Chọn chè đã đóng túi kín, tốt nhất là túi hút chân không, rồi cho thêm một lớp túi ngoài. Không đặt chè cạnh cá khô, mắm, gia vị nồng hay xà phòng trong cùng thùng. Về nhà, chuyển chè sang hộp kín khô, để nơi thoáng mát, tránh ánh nắng.
Măng khô cũng cần khô ráo. Trước khi mua, kiểm tra măng không có đốm mốc, không ẩm mềm. Đóng túi kín, mang về để nơi khô; nếu thời tiết nồm ẩm, có thể phơi lại nắng nhẹ trước khi cất lâu. Măng khô cất đúng cách có thể dùng dần đến mâm cỗ Tết.
Mứt vỏ bưởi tự làm nên đựng trong hũ thuỷ tinh hoặc hộp nhựa thực phẩm có nắp kín, chèn chặt trong thùng để không vỡ. Mứt ít đường, còn ẩm nên giữ mát và ăn sớm; mứt sên kỹ, khô mặt để được lâu hơn.
Măng chua, quả cọ, trám: đồ dễ chảy nước và dễ hỏng
Hũ măng chua, măng ớt có nước muối nên dễ chảy ra ngoài khi xe xóc. Siết chặt nắp, bọc miệng hũ bằng một lớp màng bọc thực phẩm, cho cả hũ vào túi ni lông buộc kín, đặt đứng và chèn chặt. Măng chua tiếp tục lên men trên đường, sinh khí; nếu đường dài và nóng, nên nới nắp xả hơi một lần khi dừng nghỉ, rồi đậy chặt lại.
Quả cọ và trám đen tươi mang về nhà để om thì đựng trong giỏ hoặc túi lưới thoáng, không đè vật nặng lên, tránh nắng. Om trong một hai ngày sau khi mua. Cọ và trám đã om sẵn thì không thích hợp mang xa; hãy ăn ngay tại vùng.
Trám muối trong hũ mang được xa hơn trám tươi, áp dụng cách bọc như măng chua. Xôi trám, xôi các loại nên ăn trong ngày, không mang qua đêm nếu không có điều kiện giữ lạnh rồi hấp lại.
Chuẩn bị trước khi lên đường về quê
Nếu đã định mua đặc sản mang về, chuẩn bị từ nhà giúp mọi thứ gọn hơn nhiều:
- Một thùng xốp có nắp cỡ vừa với cốp xe, kèm băng dính để dán kín.
- Túi đá gel tái sử dụng đã làm đông sẵn trong ngăn đá, hoặc dự định mua đá cây ở gần nơi mua cá, gà.
- Túi zip hoặc túi thực phẩm có khoá các cỡ để chia cá, thịt, gà theo bữa.
- Vài thùng các tông gấp phẳng, giấy báo cũ để lót và chèn bưởi.
- Màng bọc thực phẩm để bọc miệng hũ măng chua, mứt.
- Chừa chỗ trong ngăn đá ở nhà trước khi đi để về có chỗ cấp đông ngay.
Chuẩn bị này mất chưa tới nửa giờ nhưng tiết kiệm được nhiều phiền toái trên đường về và giữ cho quà quê nguyên vị.
Nếu đi xe khách thay vì xe riêng, hãy hỏi trước nhà xe về việc mang thùng xốp đá, hàng có nước và mùi. Nhiều xe chỉ nhận khi thùng được dán kín, không rỉ nước; một số không nhận hàng tươi sống. Biết trước để chọn món mang theo cho phù hợp.
Những sai lầm làm quà quê hỏng trước khi về đến nhà
Phần lớn hư hỏng trên đường về đến từ vài lỗi lặp đi lặp lại:
- Để chung đồ tươi và đồ khô trong một thùng: hơi ẩm từ đá làm chè, măng khô bị ẩm.
- Bọc bưởi trong túi kín cho gọn: quả đổ mồ hôi, cuống mốc sau vài ngày.
- Đặt thùng xốp đá ngoài nắng hoặc sát động cơ xe: đá tan nhanh, cá ấm lên.
- Mở nắp thùng đá nhiều lần dọc đường để kiểm tra: mất lạnh mỗi lần mở.
- Mua đồ tươi từ sáng sớm rồi đi chơi cả ngày mới về: đồ tươi chờ quá lâu.
- Về nhà mệt, để nguyên thùng đến sáng hôm sau mới mở: cá, gà trong thùng đá đã tan.
- Mang quá nhiều đồ tươi so với khả năng ăn và cấp đông của gia đình.
Một chuyến về quê trọn vẹn là khi quà quê về đến nhà vẫn ngon như lúc mua. Lên kế hoạch mua đồ tươi sau cùng và mở thùng ngay khi về là hai thói quen đơn giản giải quyết phần lớn các lỗi trên.
Câu hỏi thường gặp
Mang bưởi đi máy bay được không?
Thông thường bưởi nguyên quả có thể mang theo hành lý, nhưng quy định về thực phẩm, khối lượng và kiểm dịch khác nhau theo hãng và tuyến bay, nhất là chuyến quốc tế. Hãy kiểm tra quy định hiện hành của hãng và nơi đến trước khi đi.
Cá tươi trong thùng xốp đá giữ được bao lâu?
Phụ thuộc lượng đá, chất lượng thùng, thời tiết và số lần mở nắp. Với chuyến đi vài giờ, cá giữ lạnh tốt nếu đóng gói đúng. Đường dài cả ngày thì rủi ro cao hơn; nên cấp đông ngay khi về.
Có nên mua cá tươi mang về khi đường xa cả ngày?
Chỉ nên khi có thùng xốp tốt, đủ đá và có thể thay đá dọc đường. Nếu không, hãy ăn cá tại vùng và chọn mang về các món để lâu như bưởi, chè khô, măng khô.
Măng chua mang trên xe bị phồng nắp có sao không?
Măng chua tiếp tục lên men và sinh khí nên nắp có thể phồng nhẹ. Nới nắp xả hơi rồi đậy lại là được. Nếu về nhà thấy măng có mùi hôi thối, váng đen hoặc nhũn thì bỏ.
Chè búp khô bị ẩm trên đường về thì làm sao?
Nếu chè chỉ hơi ẩm, chưa có mùi mốc, có thể sao lại trên chảo khô lửa thật nhỏ hoặc sấy nhẹ cho khô, rồi cất hộp kín. Chè đã có mùi mốc hoặc đốm mốc thì không nên dùng.
Gửi đặc sản qua dịch vụ vận chuyển thì nên gửi món nào?
Ưu tiên món để được lâu ở nhiệt độ thường: bưởi nguyên quả, chè khô, măng khô, mứt kín. Đồ tươi cần lạnh chỉ nên gửi khi dịch vụ có hình thức giữ lạnh phù hợp và thời gian giao ngắn; hãy hỏi kỹ trước khi gửi.