Địa hình vùng Đoan Hùng chủ yếu là đồi thấp, đỉnh tròn, sườn thoải, người ta quen gọi là "đồi bát úp", xen giữa là những thung lũng hẹp có ruộng lúa và dải bãi bồi ven sông Lô, sông Chảy. Không có núi cao; đồi phần lớn chỉ cao vài chục đến hơn trăm mét so với chân ruộng. Càng lên phía bắc và tây bắc, đồi càng dày và cao hơn, báo hiệu vùng núi phía trên.
Dạng địa hình này quyết định gần như mọi thứ: làng đặt ở đâu, trồng cây gì, đường đi uốn lượn thế nào, mưa lớn thì chỗ nào ngập, chỗ nào sạt. Bài này giải thích vì sao vùng trung du có dạng đồi như vậy, ba kiểu đất đai chính (đồi, thung lũng, bãi bồi) được dùng ra sao, và những điều nên biết khi làm nhà, làm vườn trên đất đồi.
Trung du là gì và Đoan Hùng nằm ở đâu trong dải trung du
Trung du là vùng chuyển tiếp giữa miền núi và đồng bằng. Ở miền Bắc, dải trung du chạy theo hình vòng cung bao quanh rìa tây bắc và đông bắc của đồng bằng sông Hồng, gồm phần lớn Phú Thọ, một phần Tuyên Quang, Thái Nguyên, Bắc Giang và các tỉnh lân cận. Đặc trưng chung là đồi thấp, đỉnh tròn, sườn thoải, đất feralit đỏ vàng, xen thung lũng nhỏ có ruộng lúa.
Đoan Hùng nằm ở phần phía bắc của dải trung du Phú Thọ, sát rìa vùng núi Tuyên Quang và Yên Bái cũ. Vì thế cảnh quan ở đây "trung du hơn" so với vùng phía nam tỉnh: đồi nhiều hơn ruộng, có những khu đồi liên tiếp kéo dài, và ở rìa tây bắc đã bắt đầu thấy các dãy đồi cao, dốc hơn.
Người từ đồng bằng lên lần đầu thường nhận ra mình đã vào trung du khi thấy những quả đồi tròn trồng chè hoặc keo nối nhau dọc đường, ruộng lúa nhỏ dần và ngoằn ngoèo theo chân đồi. Đó cũng là cảnh quan mà văn học, hội hoạ hay dùng để tả "đất trung du": đồi chè xanh, đường đất đỏ, mái nhà thấp thoáng giữa vườn cây.
Vì sao đồi ở đây có hình bát úp
Đồi bát úp là kết quả của quá trình phong hoá và xói mòn kéo dài trên nền đá cổ. Ở vùng trung du phía bắc, nền đá chủ yếu là các loại đá biến chất và trầm tích cổ, bị nâng lên, chia cắt rồi bị mưa, nắng, dòng chảy bào mòn suốt thời gian địa chất rất dài. Những phần cứng hơn còn lại thành đồi, phần mềm hơn bị khoét thành thung lũng.
Khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều làm đá phong hoá sâu thành lớp đất dày. Lớp đất này mềm nên đỉnh đồi bị bào tròn, sườn đồi thoải dần, không có vách đá dựng đứng như vùng núi đá vôi. Kết quả là những quả đồi giống chiếc bát úp xuống, nằm cạnh nhau như một đàn.
Hiểu nguồn gốc này giúp hiểu một điều thực tế: đất đồi ở đây dày nhưng dễ bị rửa trôi. Khi lớp thực vật trên sườn bị phá bỏ, mưa lớn cuốn đất mặt xuống chân đồi, để lại lớp đất nghèo hơn và có khi trơ sỏi. Vì vậy cách canh tác trên đồi luôn phải tính đến chuyện giữ đất.
Ba kiểu đất đai chính và cách người dân sử dụng
Ở vùng Đoan Hùng, gần như mỗi thôn đều có đủ ba kiểu đất dưới đây, chỉ khác nhau về tỷ lệ. Cách dùng ghi trong bảng là xu hướng chung, không phải quy định:
| Kiểu đất | Vị trí | Đặc điểm | Thường dùng để |
|---|---|---|---|
| Đồi | Sườn và đỉnh các quả đồi | Đất đỏ vàng, thoát nước nhanh, dễ rửa trôi | Trồng chè, keo, bạch đàn, bưởi trên sườn thoải |
| Thung lũng, chân đồi | Giữa các đồi, dọc khe suối nhỏ | Đất ẩm hơn, giữ nước, có lớp đất bồi từ sườn | Ruộng lúa, ao cá, vườn nhà, làng xóm |
| Bãi bồi ven sông | Dọc sông Lô, sông Chảy | Phù sa tơi xốp, ngập khi lũ lớn | Ngô, lạc, rau màu, một số vườn bưởi chỗ cao |
| Gò cao gần sông | Gò đất nổi giữa bãi và đồi | Ít ngập, gần nguồn nước | Nơi định cư lâu đời của nhiều làng ven sông |
Cách phân bố này giải thích dáng làng trung du: nhà dựa lưng vào đồi, nhìn ra ruộng hoặc ra sông, vườn quanh nhà, đồi phía sau trồng cây lâu năm. Một gia đình truyền thống thường có cả ba loại đất, vừa trồng lúa ăn, vừa có cây trên đồi để bán.
Thung lũng và ruộng chân đồi
Ruộng lúa ở Đoan Hùng không trải rộng như đồng bằng mà nằm trong các thung lũng hẹp, uốn theo chân đồi. Người dân gọi chúng bằng nhiều tên: ruộng dộc, ruộng khe, ruộng chân đồi. Những thửa ruộng này nhận nước từ khe suối nhỏ và nước rỉ ra từ sườn đồi, nên có nơi ẩm quanh năm, có nơi chỉ cấy được một vụ khi trời mưa.
Do nằm thấp, thung lũng cũng là nơi nhận đất trôi từ đồi xuống. Qua nhiều năm, lớp đất bồi này làm ruộng màu mỡ hơn, nhưng mưa lớn đột ngột có thể làm vùi lấp lúa non hoặc làm ngập úng cục bộ. Hệ thống mương nhỏ, ao giữ nước ở đầu thung lũng là cách người xưa điều tiết nước.
Ngày nay, nhiều ruộng chân đồi đã được chuyển sang trồng bưởi, trồng rau hoặc đào ao nuôi cá, tuỳ điều kiện từng nhà và quy định về chuyển đổi đất. Cảnh thung lũng vì thế đa dạng hơn trước, có chỗ vẫn lúa xanh mùa hè, có chỗ là vườn cây ăn quả xen ao.
Đồi trong đời sống: từ rừng tự nhiên tới đồi chè, đồi keo, đồi bưởi
Theo lời kể của người cao tuổi và mô tả chung về vùng trung du, xưa kia nhiều đồi ở đây còn rừng tự nhiên với tre nứa, cây gỗ. Qua các thời kỳ khai phá, rừng tự nhiên bị thu hẹp, đồi được dùng để trồng sắn, trồng chè, rồi đến cây lâm nghiệp trồng như keo, bạch đàn. Đây là xu hướng chung của cả vùng trung du phía bắc trong thế kỷ XX.
Cây chè thích hợp với đất đồi đỏ vàng, thoát nước tốt, nên những đồi chè hàng lối đã thành hình ảnh quen thuộc. Keo và bạch đàn mọc nhanh, cho thu hoạch gỗ sau một số năm, phù hợp với hộ gia đình có đồi rộng. Bưởi trồng trên sườn thoải, nơi đất dày và gần nguồn nước tưới.
Bức tranh sử dụng đồi thay đổi theo giá cả và chính sách, nên hôm nay đồi trồng keo, mai có thể chuyển sang bưởi hoặc ngược lại. Phần kinh tế của từng loại cây được trình bày ở mục nông lâm nghiệp và mục bưởi của trang; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng đồi là "tài sản lớn nhất" của nhiều gia đình trung du.
Làm nhà, làm vườn trên đất đồi: những điều nên biết
San nền phải tính đường thoát nước. Khi xẻ sườn đồi làm nền nhà, mặt cắt đất lộ ra rất dễ sạt khi mưa dài ngày. Nên để taluy có độ dốc hợp lý, trồng cỏ hoặc kè giữ, làm rãnh thoát nước phía trên để nước mưa không chảy thẳng vào mặt cắt.
Không làm nhà sát chân taluy cao. Nhà đặt quá sát chân sườn vừa xẻ có nguy cơ bị đất đá đổ vào sau mưa lớn. Những vụ sạt lở ở vùng trung du và miền núi trong các mùa mưa bão gần đây là lời nhắc rõ ràng.
Trồng cây theo đường đồng mức. Trồng thành hàng ngang theo sườn, không trồng theo chiều dốc, giúp giữ đất và nước. Giữ lớp cỏ hoặc phủ gốc giữa các hàng cây để hạn chế rửa trôi.
Giữ một phần cây trên đỉnh đồi. Đỉnh đồi trơ trụi khiến nước mưa chảy nhanh xuống sườn, cuốn đất. Giữ một vành cây ở đỉnh là cách đơn giản để bảo vệ cả quả đồi.
Hỏi thủ tục trước khi xây. Đất đồi có nhiều loại mục đích sử dụng khác nhau; xây nhà trên đất không phải đất ở có thể vi phạm. Hỏi bộ phận địa chính của xã trước khi san gạt, xây dựng.
Độ cao và cảm giác về khoảng cách
Vì đồi thấp và đều, người mới đến dễ đánh giá sai khoảng cách. Một thôn nhìn thấy ngay bên kia đồi có thể phải đi vòng mấy cây số theo đường thung lũng. Đường liên thôn, liên xã ở Đoan Hùng thường uốn lượn, lên xuống dốc nhẹ, nhiều khúc cua khuất tầm nhìn.
Độ cao không lớn nên thời tiết giữa các thôn trong vùng không khác nhau nhiều. Tuy vậy, ở thung lũng sâu, sương mù buổi sáng mùa đông đọng lâu hơn, nhiệt độ ban đêm thấp hơn một chút so với sườn đồi. Người trồng cây ăn quả để ý điều này khi chọn chỗ trồng những cây nhạy với rét.
Từ các đỉnh đồi cao trong vùng, vào ngày trời trong, có thể nhìn thấy dòng sông Lô uốn lượn và lớp lớp đồi về phía Tuyên Quang. Những điểm nhìn như vậy không có tên trên bản đồ du lịch, thường chỉ người địa phương biết; nếu muốn lên, hãy xin phép chủ đồi và đi cùng người quen đường.
Sạt lở, xói mòn và thay đổi của cảnh quan
Cảnh quan đồi trung du không đứng yên. Mỗi mùa mưa, một lượng đất nhất định trôi từ sườn xuống thung lũng; mỗi lần làm đường, san nền, sườn đồi bị cắt thêm. Ở vùng có nhiều đồi trồng keo, sau khi khai thác trắng, sườn đồi để trống một thời gian là lúc đất dễ bị rửa trôi nhất.
Trong những năm mưa bão lớn, nhiều tỉnh trung du và miền núi phía bắc đã chứng kiến sạt lở taluy đường, sạt lở sau nhà. Người dân Đoan Hùng cũng quen với những đợt cảnh báo mỗi khi có mưa lớn kéo dài. Đây là lý do việc giữ cây trên đồi, làm rãnh thoát nước và tôn trọng hành lang an toàn không chỉ là chuyện của cơ quan chức năng.
Về lâu dài, cảnh quan sẽ tiếp tục thay đổi theo cách người dân dùng đất. Những vùng chuyển từ cây ngắn ngày sang cây lâu năm, giữ được thảm phủ, thường ổn định hơn. Một cảnh quan đồi xanh quanh năm vừa đẹp vừa an toàn hơn cho chính những người sống dưới chân đồi.
Câu hỏi thường gặp
Đồi bát úp là gì?
Đồi bát úp là cách gọi dân gian cho những quả đồi thấp, đỉnh tròn, sườn thoải, trông như chiếc bát úp xuống. Đây là dạng địa hình điển hình của vùng trung du Bắc Bộ, hình thành do phong hoá và xói mòn lâu dài trên nền đá cổ.
Đoan Hùng có núi cao không?
Không có núi cao. Vùng Đoan Hùng chủ yếu là đồi thấp và trung bình, xen thung lũng và bãi bồi. Ở rìa phía bắc và tây bắc có những dãy đồi cao hơn, chuyển dần sang địa hình núi của Tuyên Quang và vùng Yên Bình cũ.
Đất đồi ở Đoan Hùng là loại đất gì?
Đất đồi phổ biến là đất feralit màu đỏ vàng, hình thành từ đá phong hoá trong khí hậu nóng ẩm. Đất thoát nước tốt, hợp với chè, cây lâm nghiệp và một số cây ăn quả, nhưng dễ rửa trôi nếu mất lớp thực vật phủ.
Làm nhà trên đất đồi ở Đoan Hùng cần lưu ý gì?
Cần kiểm tra mục đích sử dụng đất trước khi xây, xẻ taluy với độ dốc hợp lý và có kè hoặc cỏ giữ đất, làm rãnh thoát nước mưa, không đặt nhà quá sát chân sườn vừa xẻ. Mùa mưa lớn nên theo dõi dấu hiệu nứt đất phía sau nhà.
Vì sao ruộng lúa ở Đoan Hùng nhỏ và ngoằn ngoèo?
Vì ruộng nằm trong các thung lũng hẹp giữa đồi, phải uốn theo chân đồi và dòng khe suối. Không có đồng bằng rộng như vùng châu thổ, nên mỗi thửa ruộng nhỏ, hình dạng không đều, nhiều nơi chỉ cấy được khi có đủ nước.