Lũ ở vùng Đoan Hùng chủ yếu xảy ra trong mùa mưa, khoảng tháng sáu đến tháng chín, khi mưa lớn trên thượng nguồn sông Lô, sông Gâm, sông Chảy dồn về, cộng thêm lượng nước các hồ thuỷ điện phải xả để giữ an toàn công trình. Vùng bị ảnh hưởng nhiều nhất là bãi bồi ven sông, các thôn thấp gần ngã ba sông và những đoạn đường ven bờ. Phần lớn làng xóm trên gò, chân đồi ít bị ngập sâu, nhưng lại đối mặt với nguy cơ sạt lở khi mưa kéo dài.
Người dân ven sông đã sống chung với mùa nước từ nhiều đời, có kinh nghiệm đọc dấu hiệu nước lên. Nhưng những năm có mưa cực đoan cho thấy kinh nghiệm cũ không phải lúc nào cũng đủ. Bài này giải thích lũ về từ đâu, vai trò của các hồ thuỷ điện, những dấu hiệu cần để ý, và danh sách việc nên làm trước, trong, sau mùa lũ cho cả người địa phương lẫn người đi đường.
Nước lũ về Đoan Hùng từ đâu
Đoan Hùng nằm ở chỗ hội tụ của nhiều dòng nước. Sông Lô mang nước từ vùng núi Hà Giang cũ và từ sông Gâm nhập vào ở Tuyên Quang; sông Chảy mang nước từ vùng núi phía tây bắc qua hồ Thác Bà. Khi mưa lớn diện rộng trên cả hai lưu vực, nước từ hai nhánh dồn về ngã ba gần như cùng lúc, mực nước đoạn sông qua Đoan Hùng dâng nhanh.
Dưới hạ lưu, sông Lô đổ vào sông Hồng ở Việt Trì. Khi sông Hồng cũng đang lũ lớn, nước sông Lô thoát chậm hơn, có hiện tượng dềnh ngược làm mực nước phía trên khó rút. Vì vậy mức độ ngập ở Đoan Hùng không chỉ phụ thuộc mưa tại chỗ mà còn phụ thuộc tình hình cả hệ thống sông.
Mưa tại chỗ cũng góp phần. Nước từ các sườn đồi chảy xuống khe suối, ra ruộng thung lũng rồi đổ vào sông. Nếu cửa ra sông đang bị nước lớn chặn, nước trong đồng không thoát được, gây ngập úng cục bộ dù làng không nằm sát sông.
Tốc độ nước lên ở Đoan Hùng thường nhanh hơn người từ đồng bằng hình dung. Ở vùng châu thổ, lũ về chậm và kéo dài; ở trung du, chỉ sau một đêm mưa lớn trên thượng nguồn, mặt nước có thể dâng rõ rệt, bãi màu chiều hôm trước còn khô nay đã ngập. Đó là lý do người làm bãi luôn nghe ngóng tin mưa phía Tuyên Quang, Hà Giang, chứ không chỉ nhìn trời trên đầu mình.
Thuỷ điện và lũ: hiểu đúng để không hoang mang
Trên lưu vực sông Lô, sông Gâm, sông Chảy có nhiều hồ thuỷ điện, lớn nhất và gần Đoan Hùng nhất là thuỷ điện Thác Bà trên sông Chảy, ngoài ra còn các thuỷ điện trên sông Gâm như Tuyên Quang. Các hồ này vận hành theo quy trình liên hồ chứa do cơ quan có thẩm quyền ban hành, có nhiệm vụ cắt bớt đỉnh lũ khi còn dung tích và phải xả nước khi mực nước hồ chạm ngưỡng an toàn.
Vì thế, nói thuỷ điện "gây lũ" là chưa đúng hoàn toàn. Trong nhiều trận mưa, hồ giữ lại một phần nước, giúp hạ lưu bớt ngập. Nhưng khi mưa quá lớn kéo dài, hồ đầy, việc mở thêm cửa xả là bắt buộc để bảo vệ đập, và lượng nước xả cộng với nước từ các nhánh khác làm hạ lưu ngập sâu hơn. Tháng 9/2024, sau bão Yagi, nhiều vùng dọc sông Chảy, sông Lô, sông Thao đã trải qua tình huống như vậy.
Điều quan trọng với người dân là theo dõi thông báo xả lũ. Trước khi mở thêm cửa xả, đơn vị vận hành và chính quyền địa phương phát thông báo qua các kênh chính thức, loa phát thanh, tin nhắn. Thông báo cho biết thời điểm và quy mô xả, từ đó người ở bãi bồi biết khi nào cần di chuyển người, tài sản, gia súc lên cao.
Khu vực nào hay chịu ảnh hưởng và rủi ro chính
Bảng dưới mô tả các kiểu vị trí trong vùng và rủi ro thường gặp vào mùa lũ. Đây là mô tả chung để bạn tự đánh giá nơi mình ở, không phải bản đồ ngập lụt chính thức:
| Vị trí | Rủi ro chính | Mức độ thường gặp |
|---|---|---|
| Bãi bồi sát sông | Ngập sâu, cuốn trôi hoa màu, gia súc | Gần như năm nào lũ lớn cũng ngập |
| Thôn thấp gần ngã ba sông | Ngập nhà, ngập đường ra vào | Khi lũ lớn và sông Hồng dềnh |
| Bờ sông đất | Sạt lở, mất đất bãi, nguy hiểm nhà sát bờ | Trong và sau lũ, khi nước rút nhanh |
| Thung lũng giữa đồi | Ngập úng cục bộ, lũ quét nhỏ theo khe | Khi mưa lớn tại chỗ kéo dài |
| Nhà dưới taluy, sườn đồi | Sạt lở đất đá | Mưa kéo dài, đất no nước |
| Đường ven sông, ngầm tràn | Nước tràn mặt đường, xe bị cuốn | Khi nước lên nhanh hoặc ban đêm |
Từ bảng có thể thấy, rủi ro mùa mưa ở vùng trung du không chỉ là ngập. Sạt lở và nước chảy xiết qua đường là những nguy hiểm gây thương vong nhiều hơn ngập chậm, vì chúng xảy ra nhanh và khó lường.
Những trận lũ đi vào ký ức
Lũ lớn năm 1971. Người cao tuổi trong lưu vực sông Hồng hay nhắc tới trận lũ lớn mùa hè năm 1971 như một mốc so sánh. Ở vùng ven sông Lô, nhiều gia đình vẫn kể chuyện nước lên tới đâu, phải dời đồ đạc lên đồi thế nào. Mức nước cụ thể ở từng nơi nên tham khảo tư liệu thuỷ văn chính thức.
Những năm mưa bão dồn dập. Từ sau đó, cứ vài năm lại có một mùa lũ đáng nhớ, khi nước sông lên cao, bãi bồi ngập trắng, hoa màu mất trắng. Mỗi trận để lại kinh nghiệm mới về cách kê cao đồ đạc, làm chuồng trại trên cao, chọn thời điểm thu hoạch sớm.
Mùa lũ năm 2024. Bão Yagi tháng 9/2024 gây mưa rất lớn khắp miền Bắc. Nhiều vùng dọc sông Thao, sông Chảy, sông Lô bị ngập sâu, hồ Thác Bà phải mở nhiều cửa xả, và sạt lở xảy ra ở nhiều địa phương trung du, miền núi. Trận lũ này nhắc lại rằng mưa cực đoan có thể vượt qua kinh nghiệm của nhiều thế hệ.
Ghi chép của từng gia đình. Một số gia đình đánh dấu mức nước lũ lên tường nhà hoặc cột nhà kèm năm. Những vạch đánh dấu như thế là tư liệu quý cho cộng đồng; nếu nhà bạn có, hãy chụp ảnh và ghi lại trước khi sửa nhà.
Trước mùa mưa: chuẩn bị gì
Phần lớn thiệt hại có thể giảm nếu chuẩn bị trước khi mùa mưa đến. Những việc dưới đây phù hợp với hộ gia đình ven sông và vùng đồi:
- Xem lại vị trí nhà so với mức nước những năm trước; hỏi người cao tuổi hoặc trưởng thôn về mức ngập cao nhất từng thấy.
- Khơi thông rãnh thoát nước quanh nhà, kiểm tra taluy sau nhà, đánh dấu những vết nứt để theo dõi.
- Làm sàn, gác cao để kê đồ đạc, lương thực, giống cây; chuẩn bị chỗ trên cao cho gia súc, gia cầm.
- Chuẩn bị túi đồ khẩn cấp gồm giấy tờ quan trọng bọc ni lông, đèn pin, pin dự phòng, thuốc thông dụng, nước uống, lương khô.
- Lưu sẵn cách liên lạc với trưởng thôn, uỷ ban xã và hàng xóm; thống nhất trong nhà nơi tập trung khi phải sơ tán.
- Với hoa màu trên bãi, theo dõi dự báo để thu hoạch sớm nếu có tin mưa lớn; không trồng cây giá trị cao ở chỗ năm nào cũng ngập.
Chuẩn bị này không tốn nhiều tiền, chủ yếu là tốn chút thời gian trước mùa mưa. Đổi lại, khi nước lên trong đêm, gia đình không phải luống cuống tìm đồ.
Trong và sau lũ: những điều không được làm
Mỗi mùa lũ, thương vong ở vùng trung du và miền núi phần lớn đến từ những hành động có thể tránh được. Những điều sau cần nhắc nhau trong gia đình:
- Không đi qua đoạn đường, ngầm tràn khi nước đang chảy qua mặt đường, kể cả khi nước trông nông; nước chảy xiết có thể cuốn cả người và xe.
- Không vớt củi, vớt đồ trên sông khi nước lũ đang lên; dòng chảy, xoáy nước và vật trôi rất nguy hiểm.
- Không ở lại trong nhà dưới taluy khi có dấu hiệu nứt đất, nghiêng cây, nước đục chảy ra từ sườn đồi, tiếng động lạ.
- Không cho trẻ em chơi gần mép nước hoặc bờ sông vừa bị ngập, vì bờ có thể sụt khi nước rút.
- Không dùng điện khi nhà đang ngập hoặc thiết bị còn ướt; ngắt cầu dao trước khi nước vào nhà.
- Không vội về nhà cũ sau lũ khi chưa có thông báo an toàn, nhất là nhà ở vùng sạt lở.
Sau lũ, việc cần làm trước tiên là dọn bùn, khử trùng nguồn nước, xử lý xác gia súc, gia cầm đúng hướng dẫn để tránh dịch bệnh, rồi mới tính tới phục hồi sản xuất. Chính quyền xã thường có hướng dẫn cụ thể sau mỗi đợt lũ.
Lũ cũng mang phù sa: mặt lợi của mùa nước
Không phải mọi thứ của mùa lũ đều là thiệt hại. Mỗi lần nước tràn bãi, phù sa từ thượng nguồn được đắp lại trên bãi bồi, làm đất thêm màu mỡ cho vụ màu sau. Người trồng ngô, lạc, rau trên bãi vẫn trông vào lớp phù sa ấy. Trước khi có phân bón hoá học, đây là nguồn dinh dưỡng chính cho đất bãi.
Mùa nước cũng là mùa cá. Nước lên, cá từ sông vào các bãi, ruộng trũng, ao hồ; khi nước rút, người dân đánh bắt được nhiều hơn. Nhiều món ăn quê ven sông gắn với mùa nước này, được nói tới ở mục ẩm thực của trang.
Sống chung với lũ vì thế không chỉ là chống lũ, mà là sắp xếp mùa vụ, nhà cửa, đi lại cho hợp với nhịp nước: trồng cây ngắn ngày trên bãi vào mùa khô, nhà ở trên cao, cây lâu năm trên đồi. Cách bố trí ấy là kinh nghiệm tích luỹ qua nhiều đời của cư dân ven sông Lô.
Câu hỏi thường gặp
Mùa lũ ở Đoan Hùng thường vào tháng mấy?
Lũ thường xảy ra trong mùa mưa, nhiều nhất từ khoảng tháng sáu đến tháng chín, khi có mưa lớn diện rộng ở thượng nguồn hoặc khi có bão, áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng tới miền Bắc. Thời điểm cụ thể thay đổi theo từng năm.
Làm sao biết thuỷ điện Thác Bà sắp xả lũ?
Đơn vị vận hành và chính quyền địa phương thông báo trước khi mở thêm cửa xả qua văn bản, loa phát thanh, tin nhắn và các kênh thông tin chính thức. Người ở vùng ven sông Chảy, sông Lô nên theo dõi các kênh này và thông tin từ trưởng thôn trong mùa mưa.
Mua đất ven sông Lô ở Đoan Hùng cần lưu ý gì về lũ?
Cần hỏi kỹ mức ngập những năm trước, kiểm tra xem đất có nằm trong hành lang bảo vệ bờ sông hoặc vùng có nguy cơ sạt lở không, và xem mục đích sử dụng đất. Hỏi người dân lâu năm trong thôn và bộ phận địa chính của xã trước khi quyết định.
Đi qua Đoan Hùng mùa mưa có an toàn không?
Quốc lộ chính thường vẫn thông xe, nhưng có thể có đoạn bị ngập, sạt taluy hoặc phân luồng khi mưa lớn. Trước khi đi nên xem dự báo thời tiết và thông tin giao thông, không cố đi qua đoạn nước chảy xiết, và hỏi người địa phương về đường tránh.
Sau lũ cần làm gì với nguồn nước sinh hoạt?
Giếng và bể chứa bị nước lũ tràn vào cần được làm sạch, khử trùng theo hướng dẫn của y tế địa phương trước khi dùng lại. Trong thời gian chờ, nên dùng nước đóng chai hoặc nước đã đun sôi, và báo cho trạm y tế xã nếu có dấu hiệu bệnh đường ruột.