Vùng Đoan Hùng nằm ở nơi sông Chảy đổ vào sông Lô, nên mùa mưa, thường từ khoảng tháng năm đến tháng chín, tháng mười, là mùa mà người dân ven sông phải theo dõi mực nước, các đoạn bờ dễ sạt và đất đồi sau mưa kéo dài. Mực nước trên hai con sông không chỉ phụ thuộc mưa tại chỗ mà còn phụ thuộc mưa ở thượng nguồn và việc vận hành các hồ thuỷ điện phía trên.
Ngược lại, mùa hanh khô cuối năm là lúc nguy cơ cháy đồi keo, cháy thực bì tăng. Bài này gom những việc thực tế mà một gia đình ở vùng trung du ven sông nên làm: đọc dấu hiệu, chuẩn bị trước mùa mưa, xử lý khi nước lên, làm gì sau lũ, và phòng cháy khi trời khô. Thông báo chính thức của chính quyền và cơ quan khí tượng luôn đi trước mọi lời khuyên chung.
Vì sao nước sông Lô có thể lên nhanh
Sông Lô và sông Chảy đều bắt nguồn từ vùng núi phía bắc, có lưu vực rộng. Khi mưa lớn kéo dài ở thượng nguồn, nước dồn về khu vực trung du sau một khoảng thời gian, nên có những đợt nước lên dù trời ở Đoan Hùng chỉ mưa vừa. Trên hai dòng sông còn có các hồ thuỷ điện lớn phía thượng nguồn sông Chảy và sông Gâm, một nhánh lớn của sông Lô; khi hồ phải xả lũ để đảm bảo an toàn công trình, lưu lượng về hạ du tăng.
Vì vậy, người ven sông không thể chỉ nhìn trời mà đoán. Cần nghe thông báo xả lũ, cảnh báo mực nước từ chính quyền xã, đài phát thanh, nhóm tin của thôn và các kênh khí tượng thuỷ văn chính thức. Những đợt bão lớn những năm gần đây cho thấy nước có thể vượt mức mà nhiều người lớn tuổi từng chứng kiến, nên kinh nghiệm cũ chỉ để tham khảo.
Hiểu cơ chế này giúp bạn bình tĩnh và chủ động: khi có cảnh báo xả lũ hoặc mưa lớn ở thượng nguồn, bạn có thời gian để kê đồ, đưa vật nuôi lên cao, sơ tán người già trẻ nhỏ trước khi nước đến, thay vì chờ nước vào sân mới lo.
Dấu hiệu cần để ý ở nhà ven sông và nhà trên đồi
Những dấu hiệu dưới đây là lý do để báo ngay cho trưởng thôn, chính quyền xã và chuẩn bị rời khỏi chỗ nguy hiểm:
- Bờ sông xuất hiện vết nứt dọc, song song với mép bờ, hoặc mảng đất ở mép bờ lún xuống so với mặt bằng xung quanh.
- Nước sông đục bất thường, chảy xiết sát chân bờ, cuốn theo cây cối; bờ bị khoét hàm ếch phía dưới.
- Tường nhà, nền sân nứt mới trong mùa mưa, cửa đột nhiên khó đóng mở vì khung bị lệch.
- Trên đồi: cây nghiêng bất thường, mạch nước mới phun ra ở chân taluy, nước suối đột ngột đục hoặc cạn hẳn trong khi trời vẫn mưa.
- Tiếng động lạ như tiếng đất đá lăn, tiếng răng rắc của rễ cây trong đêm mưa.
- Đất ở chân taluy sau nhà bị sũng nước, chảy thành dòng bùn nhỏ.
Khi thấy những dấu hiệu này, đừng ở lại để quan sát thêm. Sạt lở và sạt bờ sông thường xảy ra nhanh sau khi có dấu hiệu. Đưa người ra khỏi khu vực trước, rồi mới tính đến tài sản.
Trước mùa mưa: việc nên làm từ tháng tư, tháng năm
Chuẩn bị khi trời còn khô ráo tốn ít công nhất, và là phần quyết định gia đình bạn chịu thiệt hại nhiều hay ít:
- Khơi thông rãnh thoát nước quanh nhà, sau nhà, dọc taluy; dọn rác, lá cây chặn cống.
- Kiểm tra mái, tường, cây to quanh nhà; chặt tỉa cành có thể gãy đổ vào nhà, vào đường điện.
- Chuẩn bị chỗ kê cao cho thóc gạo, phân bón, máy móc, giấy tờ; chọn sẵn nơi gửi đồ ở nhà người thân trên cao.
- Gói giấy tờ quan trọng như sổ đỏ, giấy khai sinh, sổ bảo hiểm trong túi chống nước, để một chỗ dễ lấy; chụp lưu bản điện tử.
- Chuẩn bị túi khẩn cấp: đèn pin, pin dự phòng, sạc điện thoại dự phòng, thuốc thường dùng của người già, nước uống, lương khô, áo mưa.
- Thống nhất phương án sơ tán với cả nhà: đi đâu, đi đường nào, ai lo người già, trẻ nhỏ, ai lo vật nuôi.
- Với vườn bưởi ven sông và vùng trũng, khơi rãnh thoát nước vườn để nước rút nhanh sau mưa; cây bưởi chịu ngập kéo dài rất kém.
Nhiều xã tổ chức diễn tập, rà soát hộ ở vùng nguy cơ trước mùa mưa. Tham gia và đăng ký thông tin gia đình với thôn, nhất là khi nhà có người già, người khuyết tật, giúp lực lượng cứu hộ biết cần hỗ trợ ai trước.
Khi nước lên: thứ tự ưu tiên
Thứ tự ưu tiên luôn là con người, rồi mới đến tài sản. Khi có lệnh sơ tán hoặc nước bắt đầu vào sân, hãy đưa người già, trẻ nhỏ, người ốm đi trước. Ngắt cầu dao điện tổng trước khi nước ngập ổ điện; không chạm vào thiết bị điện khi người hoặc sàn ướt. Không đi qua chỗ nước chảy xiết, kể cả khi thấy nước chỉ đến đầu gối: nước chảy mạnh có thể quật ngã người lớn và cuốn trôi xe máy.
Không ra sông vớt củi, vớt gỗ, đánh cá khi lũ, dù đó là thói quen của một số nơi. Mỗi mùa lũ ở các vùng ven sông miền núi phía bắc đều có những tai nạn thương tâm vì việc này. Cũng không đứng xem nước lũ ở mép bờ, trên cầu yếu hoặc đoạn bờ đang sạt.
Trong khi sơ tán, giữ điện thoại có pin và giữ liên lạc với trưởng thôn, người thân. Báo cho chính quyền khi biết có người bị kẹt, thay vì tự bơi ra cứu. Nếu bị kẹt trong nhà, lên chỗ cao nhất, mang theo đèn, nước uống, và ra dấu để lực lượng cứu hộ nhìn thấy.
Sau lũ: vệ sinh, nước uống và phòng bệnh
Khi nước rút, nguy hiểm chưa hết. Nhà ngập lâu có thể bị lún nền, nứt tường; kiểm tra kết cấu trước khi vào ở lại, đặc biệt nhà ven bờ. Kiểm tra hệ thống điện bởi người có chuyên môn trước khi đóng cầu dao. Bùn lũ mang theo rác, xác động vật, hoá chất; khi dọn, mang ủng, găng tay, và rửa tay kỹ.
Nước giếng sau lũ thường bị nhiễm bẩn. Không dùng nước giếng để uống, nấu ăn cho đến khi giếng được thau rửa, khử trùng theo hướng dẫn của cán bộ y tế. Dùng nước đun sôi để nguội hoặc nước đóng chai trong thời gian này. Thức ăn ngập nước, thực phẩm hỏng phải bỏ.
Sau lũ là thời điểm các bệnh đường ruột, bệnh ngoài da, đau mắt đỏ và sốt xuất huyết dễ bùng lên. Diệt lăng quăng ở các vũng nước đọng, giữ vệ sinh ăn uống, và đưa người có biểu hiện tiêu chảy nặng, sốt cao đến trạm y tế sớm. Trạm y tế xã thường cấp hoá chất khử trùng và hướng dẫn cách dùng; hãy hỏi thay vì tự pha chế.
Thiệt hại vườn tược, chuồng trại: ghi lại để được hỗ trợ
Chụp ảnh, quay phim trước khi dọn. Hình ảnh vườn bưởi ngập, chuồng trại hư hỏng, nhà nứt là căn cứ để thôn, xã thống kê thiệt hại. Chụp ở nhiều góc, có mốc nhận diện vị trí.
Báo thiệt hại với thôn đúng thời hạn. Chính sách hỗ trợ khôi phục sản xuất sau thiên tai thường dựa trên danh sách thống kê của cơ sở. Hỏi trưởng thôn về thời hạn và cách khai.
Giữ lại giấy tờ mua giống, vật tư. Hoá đơn, giấy tờ mua cây giống, phân bón giúp chứng minh giá trị khi được hỏi.
Kiểm tra bảo hiểm nếu có. Nhà, xe, vật nuôi hay cây trồng có bảo hiểm thì báo cho đơn vị bảo hiểm sớm theo đúng quy trình trong hợp đồng.
Đừng vội chặt bỏ cây. Cây bưởi sau ngập có thể héo lá nhưng chưa chắc đã chết. Trước khi chặt bỏ để trồng lại, nên chờ một thời gian theo dõi và hỏi cán bộ khuyến nông; nhiều vườn hồi phục được một phần nếu thoát nước kịp và chăm sóc đúng. Quyết định trồng lại cả vườn là quyết định lớn, nên làm khi đã có thông tin đầy đủ.
Mùa hanh khô: phòng cháy đồi keo, cháy thực bì
Cuối năm đến đầu xuân, khi trời hanh khô, lá keo rụng dày và cỏ tranh khô trên đồi là chất cháy rất nhanh. Thói quen đốt thực bì sau khai thác keo để trồng lại, đốt rác, đốt cỏ bờ ruộng là nguyên nhân phổ biến của cháy lan. Lửa trên đồi dốc chạy rất nhanh lên phía trên theo gió, vượt khả năng dập của vài người với cành cây.
Nếu phải đốt thực bì, cần làm theo hướng dẫn của địa phương và lực lượng kiểm lâm: chọn ngày ít gió, làm đường băng cản lửa, đốt theo từng đám nhỏ, có người canh đến khi tắt hẳn, và báo trước cho thôn. Nhiều nơi khuyến khích thu gom, ủ thực bì thay cho đốt. Trong những ngày có cảnh báo cấp độ cháy rừng cao, việc đốt có thể bị cấm.
Nhà ở sát đồi keo nên dọn sạch lá khô, cỏ khô trong vòng quanh nhà, để sẵn nước và dụng cụ. Khi thấy khói lửa trên đồi, báo ngay cho thôn, xã và không cố dập một mình khi lửa đã lớn; an toàn của người luôn quan trọng hơn cây.
Dông sét, gió lốc đầu mùa hè
Trước khi mưa lũ lớn đến, đầu mùa hè vùng trung du thường có những trận dông kèm sét, gió giật và mưa đá cục bộ. Sét là mối nguy ít được nói tới nhưng có thật với người làm vườn đồi: đứng một mình trên đỉnh đồi trống, trú dưới gốc cây cao đơn độc, hay cầm dụng cụ kim loại giữa vườn khi trời đang dông đều làm tăng nguy cơ bị sét đánh. Khi trời bắt đầu có sấm, hãy rời vườn, đồi trống và vào nhà kiên cố hoặc nơi trú an toàn.
Gió lốc có thể tốc mái nhà, mái chuồng trại, quật đổ cây bưởi đang mang quả và làm gãy cột điện. Trước mùa dông, nên kiểm tra và gia cố mái tôn bằng dây néo, bao cát; với cây ăn quả đang nặng trĩu, chống đỡ cành lớn để giảm gãy. Sau trận dông, không đến gần dây điện bị đứt hoặc cột điện nghiêng, báo ngay cho ngành điện và chính quyền.
Mưa đá cục bộ hiếm hơn nhưng gây hại cho rau màu, mái nhà và quả non. Thiệt hại do mưa đá cũng nên được chụp ảnh và báo thôn như với lũ, vì có thể được xem xét hỗ trợ theo chính sách thiên tai của địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết thuỷ điện thượng nguồn sắp xả lũ?
Thông báo xả lũ được gửi tới chính quyền các địa phương hạ du và thường được truyền qua loa phát thanh, nhóm tin của thôn, xã, cùng các kênh khí tượng thuỷ văn chính thức. Gia đình ven sông nên tham gia nhóm tin của thôn và theo dõi khi có mưa lớn kéo dài ở phía bắc.
Nhà ở ven sông Lô có nên ở lại khi có cảnh báo lũ không?
Nếu chính quyền yêu cầu sơ tán, cần đi theo hướng dẫn. Ngay cả khi chưa có lệnh, gia đình có người già, trẻ nhỏ nên chủ động đưa họ đến nơi an toàn sớm. Tài sản có thể khôi phục, an toàn của con người thì không.
Vườn bưởi bị ngập vài ngày có chết không?
Bưởi chịu ngập kém; ngập càng lâu, rễ càng dễ bị úng, thối và cây suy yếu. Sau khi nước rút, cần khơi rãnh cho nước thoát nhanh và theo dõi cây. Kỹ thuật khôi phục vườn sau ngập nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc xem mục bưởi của trang.
Sau lũ có cần xét nghiệm nước giếng không?
Nên thau rửa và khử trùng giếng theo hướng dẫn của y tế trước khi dùng lại. Nếu nước vẫn có mùi, màu lạ hoặc gia đình có người bị tiêu chảy, nên xét nghiệm. Trong thời gian chờ, dùng nước đun sôi hoặc nước đóng chai cho ăn uống.
Đốt thực bì sau khai thác keo có bị cấm không?
Không phải lúc nào cũng cấm, nhưng phải làm theo hướng dẫn và điều kiện của địa phương, lực lượng kiểm lâm, và có thể bị cấm vào những ngày cảnh báo cháy rừng ở cấp cao. Gây cháy lan có thể phải chịu trách nhiệm theo pháp luật. Hỏi thôn, xã trước khi đốt.
Nhà nứt sau mưa lũ có cần báo không?
Có. Nhà nứt mới, nền lún sau mưa có thể là dấu hiệu sạt lở hoặc nền yếu. Báo cho trưởng thôn, xã để được kiểm tra, và tạm thời không ở trong phần nhà có vết nứt lớn cho đến khi được đánh giá an toàn.