Thăm vườn bưởi ở Đoan Hùng đẹp nhất vào hai mùa: đầu xuân khi hoa bưởi nở trắng và thơm, và cuối năm khi quả chín vàng trên cành. Vườn bưởi nổi tiếng tập trung ở các xã Chí Đám và Bằng Luân, gắn với tên bưởi Sửu và bưởi Bằng Luân, nhưng vườn bưởi có ở hầu khắp vùng. Đây là vườn của các gia đình nông dân, không phải khu du lịch, nên bạn cần hỏi chủ vườn trước khi vào.
Bài này dành cho người muốn tự mình đứng giữa vườn bưởi: đi lúc nào, tìm vườn ra sao, nói gì với chủ vườn, cách xem cây, chụp ảnh, mua bưởi tận gốc, và những điều đừng làm. Phần giống bưởi, chỉ dẫn địa lý, chọn quả, bảo quản và kỹ thuật trồng đã có ở mục bưởi Đoan Hùng; ở đây chỉ nói về trải nghiệm thăm vườn.
Chọn mùa: hoa, quả non hay quả chín
Mỗi mùa trong vườn bưởi cho một trải nghiệm khác. Mùa hoa, khoảng đầu xuân, là lúc vườn đẹp và thơm nhất: hoa trắng li ti phủ cành, ong bay rộn, mùi hương lan ra tận đường làng. Đây là mùa hợp với người thích chụp ảnh, người muốn thấy vẻ đẹp nhẹ nhàng của vùng trung du. Nhược điểm là trời đầu xuân hay mưa phùn, đất vườn ướt.
Mùa quả non, giữa năm, vườn xanh, quả nhỏ treo khắp cành. Không có gì nhiều để mua, nhưng nếu bạn quan tâm đến chuyện trồng bưởi, đây là lúc chủ vườn có thời gian kể về việc chăm cây, tỉa cành, giữ quả. Mùa hè cũng nóng và hay mưa rào, nên đi buổi sáng sớm.
Mùa quả chín, cuối năm, là mùa đông khách nhất. Cây trĩu quả, chủ vườn thu hoạch, bán hàng, khách có thể chọn quả ngay trên cây. Đây là mùa hợp với người muốn mua bưởi, gia đình có trẻ em, đoàn đi tham quan. Thời điểm chính xác từng mùa thay đổi theo thời tiết từng năm; bài về mùa bưởi ở mục bưởi của trang có lịch chi tiết hơn.
Nếu chỉ đi được một lần, hãy chọn theo mục đích: muốn cảnh và hương thì đi mùa hoa, muốn quả thì đi mùa chín.
Có một thời điểm ít người để ý là ngay sau mùa thu hoạch, khi chủ vườn cắt tỉa, bón phân, làm cỏ chuẩn bị cho vụ sau. Vườn lúc này không đẹp bằng mùa hoa hay mùa quả, nhưng nếu bạn là người làm vườn, muốn học cách chăm bưởi, đây lại là lúc chủ vườn có nhiều việc để chỉ cho bạn xem, và cũng ít khách nên có thời gian trò chuyện hơn.
Tìm vườn ở đâu và làm sao để được vào
Vườn bưởi có ở khắp các xã vùng Đoan Hùng, nhiều nhất ở những nơi gắn với tên bưởi nổi tiếng. Đi dọc đường xã, bạn sẽ thấy vườn quanh nhà và trên đồi thấp. Nhưng thấy vườn không có nghĩa là được vào: mọi vườn đều có chủ, và cây bưởi là tài sản, là thu nhập của cả gia đình.
Cách dễ nhất để được vào vườn là qua người quen: bạn bè, đồng nghiệp quê Đoan Hùng, hoặc người bán bưởi bạn đã mua nhiều lần. Cách thứ hai là ghé những nhà vườn có bày bán bưởi trước cổng vào mùa quả, mua vài quả rồi hỏi xin vào xem vườn. Nhiều chủ vườn vui vẻ đồng ý nếu bạn hỏi lịch sự.
Một số nhà vườn, hợp tác xã đã đón khách theo đoàn, có chỗ ngồi, có người hướng dẫn. Những nơi này thường có thông tin trên mạng, nhưng trang không giới thiệu tên cụ thể vì không kiểm được chất lượng. Khi liên hệ, hãy hỏi rõ: có mất phí không, đi được bao nhiêu người, có chỗ đỗ xe không.
Nếu đi theo đoàn đông, hãy báo trước số người và giờ đến. Một vườn gia đình chỉ đón được vài chục người cùng lúc mà không ảnh hưởng tới cây và việc thu hoạch. Đoàn lớn nên chia nhóm, mỗi nhóm có người phụ trách nhắc nhở các thành viên về những điều không nên làm trong vườn.
Đừng tự ý mở cổng, trèo rào vào vườn chỉ vì thấy vườn đẹp. Ngoài chuyện lịch sự, nhiều vườn có chó canh, có hố, có dây điện tưới cây.
Trong vườn: xem gì, hỏi gì
Xem cây. Cây bưởi già thường có thân to, tán rộng, vỏ thân sần. Hỏi chủ vườn cây già nhất nhà bao nhiêu tuổi, ai trồng; đó thường là câu chuyện chủ vườn thích kể nhất.
Xem cách trồng. Để ý khoảng cách giữa các cây, cách làm bồn, cách tưới, có che phủ gốc không. Nếu bạn có vườn ở nhà, đây là lúc học hỏi; nhưng đừng thay chủ vườn đánh giá đúng sai.
Hỏi về giống. Hỏi cây này là giống gì, ghép hay chiết, bao nhiêu năm thì cho quả. Chủ vườn ở vùng bưởi nổi tiếng thường rất tự hào về giống của mình.
Hỏi về mùa vụ. Năm nay được mùa hay mất mùa, thời tiết ảnh hưởng thế nào, quả bán đi đâu. Những câu chuyện này cho bạn hiểu đời sống nông dân trung du hơn mọi bài viết.
Đừng hỏi những câu khó xử. Không hỏi thu nhập, không so sánh vườn nhà này với vườn nhà khác, không nói "bưởi ở chợ rẻ hơn". Người ta mời bạn vào vườn là mời khách, không phải mời đối tác đàm phán.
Chụp ảnh trong vườn bưởi: đẹp mà không làm hỏng vườn
Ánh sáng. Vườn bưởi tán dày, giữa trưa ánh nắng lốm đốm, mặt người dễ bị loang lổ. Buổi sáng sớm và chiều muộn ánh sáng xiên qua tán lá, quả và hoa lên màu đẹp hơn. Ngày nhiều mây nhẹ cũng rất hợp vì ánh sáng đều.
Mùa hoa. Chụp cận chùm hoa với ống kính góc hẹp hoặc chế độ chụp cận của điện thoại; để ý có ong không. Đừng kéo cành xuống ngang mặt để chụp chân dung với hoa: cành bưởi giòn, dễ gãy, hoa rụng là mất quả.
Mùa quả. Quả bưởi treo trên cành là hình ảnh đặc trưng nhất. Chụp từ dưới lên để thấy quả trên nền trời, hoặc chụp một hàng cây trĩu quả theo chiều sâu. Không ôm, không bám vào quả để tạo dáng.
Con người trong vườn. Ảnh có chủ vườn đang thu hoạch, gánh bưởi, xếp quả kể được câu chuyện mà ảnh cây không kể được. Nhưng hãy hỏi trước, và tôn trọng nếu người ta từ chối.
Thiết bị bay. Ảnh từ trên cao cho thấy cả vùng vườn đồi rất đẹp, nhưng hãy xin phép chủ vườn và tuân thủ quy định hiện hành về bay thiết bị không người lái. Không bay sát người đang làm việc.
Mua bưởi tận gốc: vài điều nên biết
Mua bưởi tại vườn có cái thú là được thấy quả trên cây, được chủ vườn hái cho, được nghe giải thích. Nhưng mua tại vườn không có nghĩa là chắc chắn rẻ hơn hay ngon hơn ở chợ; điều bạn mua được là sự yên tâm về nguồn gốc.
Khi mua, hỏi rõ giống bưởi, quả hái hôm nay hay đã hái từ trước, nên để bao lâu thì ăn ngon. Bưởi Đoan Hùng thường cần để một thời gian sau khi hái cho ráo vỏ, dậy mùi; chủ vườn sẽ khuyên bạn nên ăn khi nào. Không nên tự trèo cây hái quả nếu chủ vườn không cho, vì dễ gãy cành, hỏng quả và nguy hiểm cho bạn.
Nếu mua nhiều để biếu, hỏi chủ vườn có đóng thùng, có gửi xe được không. Nhiều nhà vườn đã quen gửi bưởi đi xa. Chuyện chọn quả ngon, phân biệt bưởi đúng vùng, bảo quản để Tết đã có bài riêng ở mục bưởi.
Trang không nêu giá bưởi. Giá thay đổi theo mùa, theo năm, theo loại quả, và nên thoả thuận trực tiếp với người bán.
Đưa trẻ em và người già đi vườn bưởi
Vườn bưởi là chỗ tốt để trẻ em thành phố lần đầu thấy cây ăn quả thật, thấy quả treo trên cành, ngửi mùi hoa, nghe chuyện trồng cây. Với trẻ nhỏ, hãy chuẩn bị giày kín, áo dài tay, mũ, thuốc chống côn trùng, vì vườn có muỗi, kiến, có khi có ong. Trẻ không được tự trèo cây, không chạy quanh bồn tưới, không nghịch bình thuốc hay dụng cụ làm vườn.
Mùa hoa, ong đến hút mật rất nhiều. Trẻ em, người có tiền sử dị ứng côn trùng đốt cần cẩn thận, không đứng sát chùm hoa đang có ong, không đập ong. Nếu bị ong đốt, bình tĩnh đưa ra chỗ thoáng; có dấu hiệu bất thường thì đến cơ sở y tế gần nhất.
Với người lớn tuổi, đường vào vườn đồi có thể dốc, trơn, mấp mô. Chọn vườn gần nhà, đất bằng, hoặc chỉ ngắm vườn quanh nhà chủ. Mang theo ghế xếp nhỏ, nước uống, và đi vào buổi sáng mát.
Một chuyến thăm vườn với trẻ em không cần dài. Một giờ trong vườn, một quả bưởi bổ ăn ngay dưới gốc, một câu chuyện của ông chủ vườn, là đủ để trẻ nhớ rất lâu.
Những điều đừng làm trong vườn bưởi
Vườn bưởi là nơi sản xuất của người ta. Để chủ vườn sẵn lòng đón khách, những điều sau nên tránh tuyệt đối:
- Không tự hái quả, bẻ hoa, bẻ cành để chụp ảnh, kể cả quả rụng dưới gốc khi chưa hỏi.
- Không leo cây, đu cành, kéo cành xuống để tạo dáng.
- Không giẫm lên bồn gốc, luống cỏ che phủ, ống tưới.
- Không hút thuốc, không xả rác, không để lại vỏ bưởi, chai nước trong vườn.
- Không mang thú cưng vào vườn khi chưa được phép.
- Không đến gần khu vực chủ vườn đang phun thuốc hay bón phân; hỏi trước nếu thấy bình phun.
- Không đăng ảnh có mặt chủ vườn, nhà cửa của họ lên mạng khi chưa hỏi.
Giữ những điều này, bạn không chỉ là khách lịch sự mà còn giúp những người khách sau được chủ vườn đón tiếp vui vẻ như bạn.
Trước khi ra về, một lời cảm ơn, một cái bắt tay, và nếu được, mua thêm vài quả bưởi dù không cần nhiều, là cách đáp lễ được người làm vườn trân trọng. Nhiều mối quan hệ lâu năm giữa khách thành phố và nhà vườn Đoan Hùng đã bắt đầu từ một lần ghé vườn như thế, rồi năm nào đến mùa cũng gọi nhau đặt bưởi.
Câu hỏi thường gặp
Thăm vườn bưởi Đoan Hùng có mất phí không?
Phần lớn vườn là của gia đình, không thu phí khi bạn ghé mua bưởi và được mời xem vườn. Một số nơi đón khách theo đoàn có thể có phí dịch vụ. Hãy hỏi rõ trước khi đến để tránh hiểu lầm.
Tháng nào đi vườn bưởi đẹp nhất?
Đầu xuân là mùa hoa, đẹp và thơm nhất; cuối năm là mùa quả chín, hợp để mua bưởi và đưa trẻ em đi. Thời điểm cụ thể thay đổi theo thời tiết mỗi năm; bài về mùa bưởi ở mục bưởi của trang có lịch chi tiết hơn.
Có được tự hái bưởi trong vườn không?
Chỉ khi chủ vườn cho phép và hướng dẫn. Hái sai cách dễ làm gãy cành, hỏng quả và nguy hiểm khi trèo cây. Cách tốt nhất là chọn quả, để chủ vườn hái giúp bằng dụng cụ của họ.
Vườn bưởi ở xã nào nhiều nhất?
Vườn bưởi có ở hầu khắp vùng Đoan Hùng. Hai cái tên nổi tiếng nhất là bưởi Sửu gắn với Chí Đám và bưởi Bằng Luân gắn với Bằng Luân, nay đều là tên hai xã mới. Bạn có thể hỏi người dân ở trung tâm xã để được chỉ đường đến vườn.
Mang bưởi mua tại vườn đi xa có được không?
Được. Bưởi Đoan Hùng vỏ dày, để được khá lâu nếu chọn quả lành và giữ nơi khô thoáng. Nhiều nhà vườn đóng thùng, gửi xe đi xa. Hỏi chủ vườn cách xếp, cách gửi để quả không dập.