Gỗ keo rừng trồng là chuỗi kinh doanh lớn nhất trên đồi ở vùng Đoan Hùng: hộ dân trồng keo trên đất rừng sản xuất, đến chu kỳ thì bán cây đứng cho người thu mua; gỗ được khai thác, chở về các xưởng bóc ván mỏng, xẻ gỗ hoặc băm dăm, rồi bán cho nhà máy ván ép, nhà máy viên nén, nhà máy giấy ở nơi khác. Điểm then chốt pháp lý của cả chuỗi là hồ sơ nguồn gốc lâm sản, còn điểm then chốt an toàn của xưởng là phòng cháy.
Bài này dành cho người đang bán keo, muốn làm nghề thu mua, hoặc tính mở một xưởng sơ chế gỗ trong vùng. Bài giải thích nguyên lý của từng mắt xích, những giấy tờ cần có, và những rủi ro thường gặp. Bài không nêu giá gỗ, vì giá thay đổi theo thị trường và theo loại sản phẩm; không khuyên đầu tư hay không.
Chuỗi gỗ keo đi từ đồi đến nhà máy
Mắt xích đầu là chủ rừng, phần lớn là hộ gia đình có đất rừng sản xuất được giao hoặc thuê, trồng keo theo chu kỳ nhiều năm. Đến khi cây đủ lớn, chủ rừng thường bán cây đứng: người mua trả một khoản cho cả lô đồi, tự lo khai thác, vận chuyển. Một số hộ tự thuê người khai thác rồi bán gỗ tại bãi.
Mắt xích giữa là người thu mua và đội khai thác: họ ước khối lượng gỗ trên đồi, trả giá, thuê thợ cưa, thuê xe, làm đường tạm để đưa gỗ xuống. Gỗ tròn được chở về các xưởng trong vùng. Xưởng bóc dùng máy bóc gỗ thành tấm ván mỏng, phơi khô rồi bán theo kiện; xưởng xẻ làm gỗ hộp, gỗ pallet; xưởng băm làm dăm gỗ. Phần ngọn, cành nhỏ, lõi bóc thừa thành nguyên liệu cho viên nén hoặc củi.
Mắt xích cuối là nhà máy ván ép, nhà máy viên nén, nhà máy giấy, phần nhiều nằm ngoài vùng Đoan Hùng. Họ đặt yêu cầu về độ dày, độ ẩm, tạp chất của ván và ngày càng yêu cầu hồ sơ nguồn gốc gỗ rõ ràng, vì sản phẩm cuối nhiều khi đi xuất khẩu sang những thị trường kiểm soát gỗ hợp pháp chặt chẽ.
Từng mắt xích cần giấy tờ gì: khung nguyên lý
Bảng dưới tóm theo nguyên lý của quy định về quản lý, truy xuất nguồn gốc lâm sản. Mẫu bảng kê, thủ tục xác nhận cụ thể hãy kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi lực lượng kiểm lâm, xã:
| Mắt xích | Giấy tờ chính | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Chủ rừng bán cây đứng | Giấy tờ quyền sử dụng đất rừng, hợp đồng mua bán, hồ sơ khai thác theo quy định | Chứng minh gỗ từ rừng trồng hợp pháp của chính chủ |
| Khai thác, vận chuyển gỗ tròn | Bảng kê lâm sản lập theo mẫu, xác nhận khi quy định yêu cầu | Xe chở gỗ có thể bị kiểm tra trên đường; thiếu giấy là bị giữ hàng |
| Xưởng mua gỗ vào | Hồ sơ nguồn gốc kèm từng lô, sổ theo dõi nhập xuất | Truy được gỗ từ đồi nào; khách hàng cuối yêu cầu |
| Xưởng bán ván, dăm | Hoá đơn, bảng kê lâm sản cho sản phẩm sau chế biến | Nhà máy chỉ nhận lô có hồ sơ; cần cho thuế |
Nguyên tắc dễ nhớ: mỗi lần gỗ đổi chủ hoặc đổi dạng, phải có giấy tờ đi theo. Xưởng nào giữ được sổ sách nhập xuất khớp với hồ sơ nguồn gốc là xưởng làm ăn được với khách hàng lớn.
Mua cây đứng: ước khối lượng và tránh tranh chấp
Mua keo cây đứng là một nghề đòi hỏi con mắt và kinh nghiệm. Người mua đi đồi, đếm cây, đo một số cây đại diện, ước tỷ lệ cây cong, sâu bệnh, rồi tính khối lượng gỗ khai thác được. Chủ rừng ít kinh nghiệm dễ bán hớ; người mua ước sai thì lỗ. Cả hai bên đều nên tự ước, có thể nhờ người quen trong nghề đi cùng.
Thoả thuận mua bán nên ghi rõ: lô đồi nào, ranh giới chỗ nào, mua toàn bộ hay chỉ cây đủ cỡ, thời hạn khai thác xong, ai làm đường, ai chịu thiệt hại nếu cây đổ vào vườn, ruộng nhà bên cạnh, xử lý cành ngọn thế nào, đặt cọc và thanh toán theo đợt nào. Ranh giới là điểm hay tranh chấp nhất, vì đồi keo của các hộ liền nhau, mốc giới có khi chỉ là gốc cây cũ.
Đường khai thác là chuyện ít người tính trước. Xe tải chở gỗ đi qua đường làng, đường bê tông nông thôn có thể làm hư đường, gây bụi, gây nguy hiểm. Nhiều thôn có quy ước về giờ chạy, tải trọng, trách nhiệm sửa đường. Người khai thác nên hỏi thôn trước để tránh mâu thuẫn với dân.
Mở xưởng bóc ván, xẻ gỗ: những điều phải tính trước
Xưởng sơ chế gỗ trông đơn giản: vài cái máy, một khoảng sân phơi. Nhưng đây là loại cơ sở có nhiều nghĩa vụ hơn người mới nghĩ:
- Đất đặt xưởng: phải là đất được phép làm cơ sở sản xuất, phù hợp quy hoạch; dựng xưởng trên đất nông nghiệp, đất ở mà không chuyển mục đích là vi phạm.
- Đăng ký kinh doanh theo quy mô: hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp; xưởng có nhiều lao động, bán cho nhà máy thường cần là doanh nghiệp để xuất hoá đơn.
- Môi trường: tuỳ quy mô mà có nghĩa vụ đăng ký, giấy phép hay đánh giá về môi trường; bụi gỗ, tiếng ồn máy bóc, nước thải từ khâu ngâm luộc gỗ nếu có cần được xử lý.
- Phòng cháy chữa cháy: gỗ, ván khô, mùn cưa là chất cháy; xưởng phải đáp ứng yêu cầu phòng cháy theo loại hình và quy mô.
- Điện: máy bóc, máy xẻ thường cần điện ba pha công suất lớn; làm việc với ngành điện sớm.
- An toàn lao động: máy bóc, cưa vòng, cưa xích là những thiết bị gây tai nạn nặng; người lao động cần được huấn luyện, trang bị bảo hộ, và có bảo hiểm.
- Đường vận chuyển: xe tải gỗ ra vào thường xuyên; vị trí xưởng nên có lối đi không xuyên qua khu dân cư đông.
Trước khi đầu tư, nên hỏi xã và cơ quan chuyên môn của tỉnh về địa điểm, yêu cầu môi trường và phòng cháy với quy mô bạn định làm. Một xưởng phải dời đi sau vài năm vì không đủ điều kiện là thiệt hại lớn hơn mọi khoản tiết kiệm ban đầu.
Phòng cháy ở bãi phơi và xưởng gỗ
Cháy xưởng gỗ là loại sự cố đã xảy ra nhiều nơi ở vùng trung du có nghề bóc ván. Ván khô xếp kín sân, mùn cưa chất đống, dây điện kéo tạm, máy chạy liên tục tạo nhiệt, người lao động hút thuốc gần bãi gỗ: một tia lửa có thể lan rất nhanh, nhất là khi trời hanh khô, có gió. Cháy không chỉ mất tài sản của xưởng mà còn đe doạ nhà dân xung quanh.
Những biện pháp cơ bản: bố trí bãi phơi, kho ván, khu máy có khoảng cách; dọn mùn cưa thường xuyên, không để tích tụ quanh máy; hệ thống điện đi đúng kỹ thuật, có thiết bị bảo vệ; cấm lửa trần, hút thuốc trong khu vực xưởng; có nguồn nước, bình chữa cháy, lối cho xe chữa cháy tiếp cận; và người lao động biết dùng thiết bị chữa cháy. Những yêu cầu chi tiết theo quy định phòng cháy chữa cháy hiện hành nên được tư vấn bởi cơ quan chuyên môn.
Mua bảo hiểm cháy nổ cho xưởng, kho là chi phí đáng cân nhắc với cơ sở có giá trị tài sản lớn, và có trường hợp là bắt buộc theo quy định. Đọc kỹ điều kiện bảo hiểm, vì nhiều hợp đồng loại trừ thiệt hại khi cơ sở không tuân thủ yêu cầu phòng cháy.
Những rủi ro người mới vào nghề gỗ hay gặp
Mua phải gỗ không rõ nguồn gốc. Giá rẻ bất thường thường đi cùng hồ sơ thiếu. Gỗ khai thác từ rừng không được phép lẫn vào lô gỗ rừng trồng có thể khiến cả lô bị tịch thu và người mua bị xử lý.
Phụ thuộc một khách hàng. Xưởng chỉ bán cho một nhà máy dễ bị ép giá, bị chậm thanh toán, và đứng xưởng khi nhà máy ngừng nhận. Nên có hai ba đầu ra.
Đánh giá thấp mùa mưa. Mưa kéo dài làm ván không khô, đường đồi không khai thác được, xưởng thiếu nguyên liệu. Dòng tiền phải tính cho những tháng này.
Ứng tiền trước cho người khai thác. Ứng trước để giữ hàng là thói quen của nghề, nhưng mất trắng khi người nhận tiền không giao gỗ. Ứng có giấy tờ, theo tiến độ, và với người đã làm việc lâu.
Coi nhẹ an toàn lao động. Một tai nạn nặng ở máy bóc, cưa có thể làm xưởng phải dừng, chịu trách nhiệm bồi thường và pháp lý. Huấn luyện, bảo hộ, bảo hiểm là chi phí bắt buộc chứ không phải tuỳ chọn.
Trồng lại rừng và chuyện dài hạn
Sau khai thác, chủ rừng trồng lại chu kỳ mới. Một số chương trình khuyến khích trồng rừng gỗ lớn, kéo dài chu kỳ để có gỗ đường kính lớn hơn, giá trị cao hơn, thay vì khai thác sớm cho gỗ nhỏ. Có cả những hướng chứng nhận quản lý rừng bền vững mà một số nhà máy, thị trường xuất khẩu quan tâm. Mỗi lựa chọn có đánh đổi giữa tiền về sớm và tiền về nhiều; chủ rừng nên tìm hiểu kỹ với cán bộ lâm nghiệp trước khi quyết định.
Với người kinh doanh gỗ, nguồn nguyên liệu bền vững trong vùng là lợi ích chung. Xưởng nào liên kết được với các hộ trồng rừng, hỗ trợ giống, kỹ thuật, cam kết mua, thường có nguồn hàng ổn định hơn so với xưởng chỉ đi gom theo mùa.
Đồi keo cũng là nơi phải quản lý cháy rừng mùa khô và xói mòn mùa mưa sau khai thác trắng. Khai thác có kế hoạch, giữ lại thảm thực vật, xử lý thực bì đúng cách là trách nhiệm của cả chủ rừng lẫn người khai thác.
Lao động trong xưởng gỗ: hợp đồng, bảo hiểm và tính mùa vụ
Xưởng gỗ ở vùng Đoan Hùng dùng nhiều lao động địa phương, nhiều người làm theo ngày, theo mùa, nghỉ khi vào vụ bưởi hay vụ cấy. Sự linh hoạt này tiện cho cả hai bên, nhưng không có nghĩa là xưởng được bỏ qua nghĩa vụ của người sử dụng lao động. Người làm việc thường xuyên cần có hợp đồng lao động phù hợp, và với những hợp đồng thuộc diện bắt buộc, xưởng phải tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm tai nạn lao động theo quy định.
Thực tế nhiều xưởng nhỏ trả công ngày, không ký giấy tờ. Khi có tai nạn ở máy bóc hay máy cưa, đó là lúc cả chủ xưởng lẫn người lao động thấy rõ thiệt thòi: người bị nạn không có chế độ, chủ xưởng phải tự bồi thường toàn bộ và có thể bị xử lý. Ký hợp đồng, đóng bảo hiểm, huấn luyện an toàn trước khi giao việc với máy móc nguy hiểm là cách bảo vệ cả hai bên.
Không sử dụng lao động chưa thành niên vào công việc nặng nhọc, nguy hiểm như vận hành máy cưa, máy bóc, bốc xếp gỗ nặng. Mùa hè học sinh rảnh rỗi hay xin đi làm thêm; xưởng nên từ chối những việc không phù hợp lứa tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Bán keo cây đứng có phải xin phép khai thác không?
Với rừng trồng sản xuất của hộ gia đình, cá nhân, việc khai thác thường do chủ rừng tự quyết theo quy định, nhưng vẫn phải có hồ sơ nguồn gốc, lập bảng kê lâm sản và thực hiện các thủ tục thông báo, xác nhận khi quy định yêu cầu. Hỏi kiểm lâm hoặc xã trước khi khai thác.
Xe chở gỗ keo bị kiểm tra cần xuất trình gì?
Thường là hồ sơ nguồn gốc gỗ đi kèm lô hàng như bảng kê lâm sản, cùng giấy tờ xe, giấy phép lái xe. Thiếu hồ sơ nguồn gốc là lý do phổ biến khiến xe bị giữ. Người bán và người mua nên chuẩn bị đủ trước khi xe lăn bánh.
Mở xưởng bóc ván cần đăng ký ở đâu?
Tuỳ quy mô, bạn đăng ký hộ kinh doanh tại xã hoặc thành lập doanh nghiệp tại cơ quan đăng ký kinh doanh cấp tỉnh. Ngoài ra cần đáp ứng yêu cầu về đất đai, môi trường, phòng cháy. Hỏi xã và cơ quan chuyên môn của tỉnh trước khi đầu tư.
Mùn cưa, lõi bóc thừa có bán được không?
Có. Mùn cưa, lõi gỗ, cành ngọn là nguyên liệu cho viên nén, củi đốt, giá thể trồng nấm và một số mục đích khác. Bán phụ phẩm vừa thêm thu nhập vừa giảm nguy cơ cháy do tích tụ trong xưởng.
Nhà máy yêu cầu chứng nhận quản lý rừng bền vững thì làm sao?
Chứng nhận quản lý rừng bền vững thường làm theo nhóm hộ, có tổ chức hỗ trợ và quy trình đánh giá. Hộ nhỏ khó làm một mình. Hỏi cán bộ lâm nghiệp, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp thu mua xem có chương trình liên kết đang tuyển thành viên không.