Phần lớn gỗ keo khai thác trên đồi Đoan Hùng không đi xa ở dạng cây tròn mà được sơ chế ngay trong vùng: xưởng bóc quay khúc gỗ thành tấm ván mỏng rồi phơi sấy, xưởng dăm băm gỗ nhỏ và cành ngọn thành mảnh để bán cho nhà máy giấy, viên nén; gỗ to hơn được xẻ hoặc chuyển đi các nhà máy ván ép, đồ gỗ. Đây là mắt xích nối rừng trồng với công nghiệp và tạo ra nhiều việc làm phổ thông tại chỗ.
Bài này giải thích từng loại xưởng làm gì, vì sao chúng mọc lên dày ở vùng rừng trồng, lao động trong xưởng làm việc gì, những nguy cơ an toàn thường gặp, và chuyện sống cạnh một xưởng gỗ: bụi, tiếng ồn, xe tải, nguy cơ cháy. Thông tin viết ở mức nguyên lý, không nêu tên cơ sở cụ thể.
Vì sao xưởng gỗ mọc gần rừng
Gỗ keo tươi nặng, nhiều nước, giá trị trên mỗi tấn không cao. Chở cây tròn đi xa hàng trăm cây số thì cước vận chuyển ăn mất phần lớn tiền gỗ. Vì vậy cách làm phổ biến là sơ chế càng gần nơi khai thác càng tốt: bóc thành ván mỏng rồi phơi khô thì nhẹ đi nhiều, băm thành dăm thì xếp được chặt trên xe. Đó là lý do những vùng có nhiều rừng trồng như Đoan Hùng và các vùng lân cận có mạng lưới xưởng nhỏ rải khắp, nhất là dọc quốc lộ và đường liên xã.
Lý do thứ hai là vốn. Một xưởng bóc nhỏ chỉ cần máy bóc, máy cắt, sân phơi hoặc lò sấy, vốn không quá lớn so với một nhà máy. Nhiều hộ gia đình hoặc nhóm hộ tự mở xưởng, dùng lao động trong làng. Nhờ vậy người trồng rừng có thêm nơi bán gần, còn người không có rừng có thêm việc làm.
Mặt khác, sự phân tán này khiến việc quản lý môi trường, an toàn lao động và phòng cháy khó hơn so với một nhà máy tập trung.
Với người trồng rừng, mật độ xưởng dày quanh vùng là một lợi thế khi bán: nhiều người mua cạnh tranh nhau thì giá gỗ cây đứng sát với thị trường hơn. Ngược lại, khi giá ván hay giá dăm giảm, các xưởng nhỏ đồng loạt thu hẹp, người bán gỗ cảm nhận ngay qua việc thương lái ít đến hỏi mua hơn.
Các loại cơ sở chế biến gỗ thường gặp
Mỗi loại cơ sở nhận nguyên liệu khác nhau và tạo ra sản phẩm khác nhau. Bảng dưới giúp hình dung chuỗi đi của một cây keo sau khi rời quả đồi.
| Loại cơ sở | Nguyên liệu nhận vào | Sản phẩm | Đi tiếp đâu |
|---|---|---|---|
| Xưởng bóc | Khúc gỗ keo đường kính nhỏ và vừa | Ván bóc mỏng (ván lạng) | Nhà máy ván ép, ván dán |
| Xưởng dăm | Gỗ nhỏ, lõi gỗ sau bóc, cành ngọn | Dăm gỗ | Nhà máy giấy, xuất khẩu dăm, viên nén |
| Xưởng xẻ | Gỗ to từ rừng chu kỳ dài | Gỗ xẻ hộp, ván xẻ | Xưởng đồ gỗ, xây dựng, pallet |
| Nhà máy ván ép | Ván bóc đã sấy | Ván ép, ván cốp pha | Xây dựng, nội thất |
| Cơ sở viên nén, củi ép | Mùn cưa, phế phẩm, dăm | Viên nén nhiên liệu | Lò hơi, xuất khẩu |
Chuỗi này tận dụng gần như mọi phần của cây: thân to đi xẻ hoặc bóc, lõi còn lại sau bóc đi băm dăm, mùn cưa đi ép viên. Phần bỏ đi thực sự rất ít, và đó là một trong những điểm mạnh kinh tế của gỗ rừng trồng.
Làm việc trong xưởng gỗ: công việc và thu nhập
Công việc ở xưởng bóc thường chia thành vài khâu: bốc dỡ gỗ, cắt khúc, đưa vào máy bóc, nhận ván ra, xếp và phơi, thu ván khô, phân loại, đóng kiện. Khâu phơi ván cần nhiều người, phần lớn là phụ nữ và người trung niên trong làng, làm theo ngày hoặc theo sản lượng. Khâu vận hành máy cần người có kinh nghiệm hơn.
Ở xưởng dăm, việc nặng hơn và ít người hơn: đưa gỗ vào máy băm, điều khiển máy xúc, xếp dăm lên xe. Tiếng ồn và bụi lớn hơn nhiều so với xưởng bóc.
Thu nhập thường trả theo ngày công hoặc theo khối lượng, phụ thuộc vào lượng gỗ về xưởng. Mùa mưa, ván không phơi được, xưởng không có lò sấy phải giảm việc; khi giá dăm hoặc giá ván xuống, chủ xưởng thu hẹp sản xuất. Vì vậy đây là việc làm linh hoạt nhưng không ổn định bằng lương nhà máy, và người làm thường không có hợp đồng dài hạn hay bảo hiểm đầy đủ. Người lao động nên hỏi rõ cách tính công, ngày trả, và việc đóng bảo hiểm trước khi nhận việc.
Các nguy cơ an toàn lao động thường gặp
Máy bóc và máy cắt. Trục quay nhanh, lưỡi sắc; tai nạn kẹp tay, cuốn quần áo là nguy cơ lớn nhất. Không đeo găng lỏng, không mặc áo rộng khi đứng máy, và không thò tay vào máy khi máy chưa dừng hẳn.
Cưa máy khi khai thác và cắt khúc. Cưa máy giật ngược, cây đổ sai hướng là nguyên nhân thương tích phổ biến trong nghề khai thác. Người cưa cần được hướng dẫn và có đồ bảo hộ.
Bụi gỗ. Bụi mịn ở xưởng dăm, xưởng xẻ gây kích ứng đường hô hấp và mắt nếu tiếp xúc lâu. Khẩu trang phù hợp và thông gió là tối thiểu.
Tiếng ồn. Làm cạnh máy băm, máy cưa nhiều năm không có nút tai có thể làm giảm thính lực dần dần mà người làm không nhận ra.
Bốc xếp và xe nâng. Đống gỗ, kiện ván đổ, xe xúc lùi không thấy người là các tình huống thường gặp. Khu vực xe chạy nên tách khỏi khu người làm.
Cháy nổ. Ván khô, mùn cưa, dăm là vật liệu dễ cháy; lò sấy, dây điện tạm bợ và tàn thuốc là nguồn lửa. Cần bình chữa cháy, lối thoát và nguồn nước.
Sống cạnh xưởng gỗ: bụi, ồn và xe tải
Xưởng gỗ mang việc làm cho làng nhưng cũng mang theo phiền toái cho hàng xóm. Phổ biến nhất là tiếng máy chạy từ sáng sớm đến tối, bụi mùn cưa bay sang nhà bên cạnh, và xe tải chở gỗ ra vào làm hỏng đường bê tông thôn xóm, gây bụi vào mùa khô và lầy lội vào mùa mưa.
Những mâu thuẫn này thường được giải quyết tốt nhất qua đối thoại ở thôn: thoả thuận giờ chạy máy, tưới nước chống bụi, che chắn, quy định tải trọng xe trên đường thôn, chủ xưởng góp tiền sửa đường. Khi không thoả thuận được, người dân có thể phản ánh lên UBND xã, cơ quan có trách nhiệm kiểm tra điều kiện môi trường và an toàn của cơ sở.
Nếu bạn đang định mua đất hoặc xây nhà ở vùng có nhiều xưởng gỗ, hãy đến xem vào giờ xưởng chạy, đi thử con đường xe gỗ qua lại, hỏi hàng xóm về tiếng ồn ban đêm. Những điều này không hiện ra trên giấy tờ đất.
Về phía chủ xưởng, giữ quan hệ tốt với hàng xóm cũng là giữ sự ổn định cho chính cơ sở của mình: một xưởng bị phản ánh liên tục sẽ bị kiểm tra nhiều hơn và khó mở rộng.
Xu hướng của ngành: từ sơ chế sang chế biến sâu
Phần lớn giá trị của gỗ rừng trồng hiện vẫn nằm ở khâu chế biến sâu như ván ép chất lượng cao, đồ nội thất, chứ không nằm ở ván bóc hay dăm. Các chương trình phát triển lâm nghiệp của nhiều tỉnh trung du đều nhắm tới việc tăng tỷ lệ gỗ lớn và thu hút nhà máy chế biến sâu, để người trồng rừng và địa phương giữ lại nhiều giá trị hơn.
Với người dân, xu hướng này có hai mặt. Mặt tích cực là cơ hội việc làm có tay nghề và thu nhập ổn định hơn ở nhà máy. Mặt cần chuẩn bị là các xưởng nhỏ, phân tán, kém an toàn có thể bị siết điều kiện hoạt động, và yêu cầu về nguồn gốc gỗ, chứng chỉ, ghi chép ngày càng chặt.
Những người muốn mở xưởng mới nên tìm hiểu kỹ quy định về đất đai, môi trường, phòng cháy và quy hoạch cụm công nghiệp ở xã trước khi đầu tư, thay vì dựng xưởng trên đất ở rồi mới lo thủ tục.
Nguồn gốc gỗ và giấy tờ đi kèm khi vận chuyển
Gỗ đi từ đồi về xưởng, từ xưởng đi nhà máy đều cần chứng minh được nguồn gốc hợp pháp. Với gỗ rừng trồng của hộ gia đình, giấy tờ thường gồm hồ sơ khai thác hoặc bảng kê lâm sản theo quy định lâm nghiệp hiện hành, kèm thông tin về lô rừng. Khi xe gỗ bị kiểm tra trên đường, đây là những giấy tờ được hỏi đến.
Với chủ xưởng, nguồn gốc gỗ còn là chuyện đầu ra. Các nhà máy ván ép, đồ gỗ xuất khẩu ngày càng phải chứng minh chuỗi cung ứng không dính tới gỗ khai thác trái phép, nên họ yêu cầu xưởng sơ chế cung cấp hồ sơ nguồn gốc rõ ràng. Xưởng nào ghi chép cẩu thả, mua gỗ không rõ lô, không rõ chủ thì dần khó bán cho các nhà máy lớn.
Với người trồng rừng, giữ giấy tờ lô đất, hồ sơ trồng và khai thác cẩn thận là cách bảo vệ chính mình: bán được cho nhiều người mua hơn, ít rắc rối khi vận chuyển, và đủ điều kiện tham gia các nhóm chứng chỉ rừng nếu muốn. Quy định cụ thể về hồ sơ thay đổi theo thời gian, nên hỏi kiểm lâm địa bàn trước mỗi lần khai thác.
Nếu định mở một xưởng bóc nhỏ: những câu cần tự trả lời
Đất đặt xưởng là đất gì? Dựng xưởng trên đất ở hoặc đất nông nghiệp không đúng mục đích là nguồn rắc rối lớn nhất về sau. Hỏi UBND xã về quy hoạch và mục đích sử dụng đất trước khi mua máy.
Nguồn gỗ có đủ và đều không? Xưởng sống nhờ lượng gỗ vào hằng ngày. Đếm thử các lô keo sắp đến tuổi khai thác quanh vùng, và số xưởng đang cạnh tranh mua cùng nguồn đó.
Bán ván cho ai, thanh toán thế nào? Nhiều xưởng nhỏ bán qua trung gian, bị ép giá hoặc chậm thanh toán. Có ít nhất hai, ba đầu mối mua thì đỡ phụ thuộc.
Mùa mưa xoay xở ra sao? Không có lò sấy thì phải tính trước những tháng không phơi được ván và chi phí giữ chân người làm.
An toàn và phòng cháy đã tính chưa? Che chắn máy, bình chữa cháy, lối thoát, nguồn nước, đường điện đúng chuẩn. Đây là điều kiện để hoạt động lâu dài, không phải chi phí có thể bỏ qua.
Hàng xóm có chịu được không? Một xưởng gây ồn sát nhà dân sớm muộn sẽ gặp phản ánh. Khoảng cách tới khu dân cư và giờ chạy máy nên tính ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Ván bóc là gì và khác ván ép thế nào?
Ván bóc là những tấm gỗ mỏng được quay bóc từ khúc gỗ tròn, giống như gọt vỏ táo theo vòng. Ván ép là sản phẩm tiếp theo, ghép nhiều lớp ván bóc đã sấy với keo dán rồi ép nóng thành tấm dày, cứng, dùng trong xây dựng và nội thất.
Vì sao mùa mưa nhiều xưởng bóc ngừng làm?
Xưởng nhỏ chủ yếu phơi ván ngoài trời. Mưa dài ngày khiến ván không khô, dễ mốc, đen, mất giá. Xưởng có lò sấy thì chạy được quanh năm nhưng tốn chi phí nhiên liệu, nên nhiều nơi chọn giảm sản xuất trong mùa mưa.
Làm ở xưởng gỗ có được đóng bảo hiểm không?
Tuỳ cơ sở. Theo quy định lao động, người làm việc theo hợp đồng từ một mức thời hạn nhất định trở lên phải được đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc. Thực tế nhiều xưởng nhỏ trả công nhật không có hợp đồng, nên người lao động cần hỏi rõ trước khi nhận việc.
Xưởng gỗ gần nhà gây ồn và bụi thì phản ánh ở đâu?
Trước hết nên trao đổi trực tiếp với chủ xưởng và qua trưởng thôn. Nếu không được giải quyết, có thể gửi phản ánh bằng văn bản đến UBND xã nơi xưởng hoạt động để cơ quan chức năng kiểm tra điều kiện môi trường, an toàn và giấy phép của cơ sở.
Cành ngọn keo sau khai thác có bán được không?
Thường bán được cho xưởng dăm hoặc cơ sở làm củi, viên nén nếu khối lượng đủ lớn và đường vào thuận tiện. Nếu không, nhiều chủ rừng để lại băm rải giữ ẩm cho đất thay vì đốt, vừa giảm nguy cơ cháy vừa giữ mùn cho chu kỳ sau.