Ở vùng Đoan Hùng, mỗi xã đều có nghĩa trang hoặc đài tưởng niệm liệt sĩ, nơi ghi tên những người con của địa phương đã hy sinh qua các thời kỳ, trong đó có những người gắn với kháng chiến chống Pháp và chiến thắng Sông Lô năm 1947. Ngày 27/7 hằng năm, ngày Thương binh – Liệt sĩ, là dịp các xã, trường học, gia đình tổ chức viếng, thắp nến, dâng hương tri ân. Ngoài ngày đó, nghĩa trang vẫn mở cho người đến viếng.
Bài này hướng dẫn cách viếng nghĩa trang liệt sĩ đúng nghi thức và tôn trọng, giải thích ý nghĩa ngày 27/7, các hoạt động tri ân thường có ở địa phương, và nguyên tắc chung khi muốn tìm thông tin về một người thân đã hy sinh. Các thủ tục chính sách cụ thể thay đổi theo quy định; trang chỉ nêu hướng đi và dặn bạn hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Ngày 27/7 và ý nghĩa với vùng đất có truyền thống kháng chiến
Ngày 27/7 được chọn làm ngày tưởng nhớ thương binh, liệt sĩ từ năm 1947, chính trong năm diễn ra chiến dịch Việt Bắc và các trận đánh trên sông Lô. Từ đó tới nay, ngày này trở thành dịp cả nước tưởng nhớ những người đã hy sinh và tri ân thương binh, gia đình người có công qua các cuộc kháng chiến.
Với vùng Đoan Hùng, ngày 27/7 mang thêm một lớp ý nghĩa riêng vì vùng đất gắn với chiến thắng Sông Lô cùng năm. Các nghĩa trang liệt sĩ của xã ghi tên những người hy sinh trong nhiều giai đoạn: kháng chiến chống Pháp, kháng chiến chống Mỹ, bảo vệ biên giới. Mỗi tên là một câu chuyện của một gia đình trong vùng.
Những ngày quanh 27/7, không khí tri ân thường lan tỏa trong trường học, cơ quan, đoàn thể và từng gia đình. Đây cũng là dịp tốt để người trẻ tìm hiểu về lịch sử quê hương qua những con người cụ thể chứ không chỉ qua sách vở.
Các hoạt động tri ân thường thấy ở địa phương
Hoạt động cụ thể mỗi năm do chính quyền và các đoàn thể ở xã tổ chức, có thể khác nhau. Những hình thức phổ biến gồm:
- Lễ viếng, dâng hương tại nghĩa trang liệt sĩ, đài tưởng niệm của xã, thường có đại diện chính quyền, đoàn thể, nhà trường.
- Thắp nến tri ân vào buổi tối, khi cả nghĩa trang được thắp sáng bằng những ngọn nến đặt trên từng phần mộ.
- Dọn dẹp, chăm sóc phần mộ do đoàn viên thanh niên, học sinh, các hội đoàn thực hiện trước ngày lễ.
- Thăm hỏi, tặng quà các gia đình thương binh, liệt sĩ, người có công trên địa bàn.
- Gặp mặt, kể chuyện truyền thống với cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ, giúp thế hệ trẻ nghe trực tiếp những câu chuyện của cộng đồng.
Nếu bạn muốn tham gia, hãy hỏi đoàn thanh niên, hội cựu chiến binh hoặc uỷ ban xã về lịch hoạt động năm đó. Người ở xa có thể đóng góp bằng cách tham gia chăm sóc phần mộ khi về quê, hoặc đơn giản là tới thắp một nén hương.
Viếng nghĩa trang liệt sĩ: trình tự gợi ý
Không có một nghi thức cứng nhắc cho người dân tới viếng, nhưng trình tự dưới đây thể hiện sự trang trọng và được nhiều nơi áp dụng:
- Chuẩn bị: trang phục lịch sự, kín đáo; mang hương, hoa, có thể thêm nến nếu viếng buổi tối.
- Tới đài tưởng niệm chung trước: dâng hương, đặt hoa, đứng nghiêm một phút tưởng niệm.
- Viếng phần mộ: nếu có người thân, tới phần mộ người thân; nếu không, có thể thắp hương cho các phần mộ, đặc biệt những ngôi mộ ít người thăm.
- Giữ trật tự: nói nhỏ, không đùa giỡn, không giẫm lên phần mộ, không ngồi lên bia.
- Trước khi ra về: thu dọn rác, giấy gói hương hoa, tàn nến; để lại nghĩa trang sạch sẽ như khi đến.
Với đoàn học sinh, giáo viên nên giải thích trước ý nghĩa chuyến đi, chia nhóm nhỏ, mỗi nhóm có người phụ trách. Một số đoàn chọn cách mỗi em tìm đọc tên và quê quán trên một bia mộ, rồi chia sẻ lại; đó là cách để các em thấy người liệt sĩ là một con người cụ thể.
Khi muốn tìm thông tin về một người thân đã hy sinh
Nhiều gia đình ở vùng trung du phía bắc, trong đó có vùng Đoan Hùng, vẫn đang tìm thông tin về người thân hy sinh trong các cuộc kháng chiến, có trường hợp chưa biết phần mộ ở đâu. Đây là việc cần kiên nhẫn và cần đi đúng kênh chính thức.
Nguyên tắc chung là bắt đầu từ những giấy tờ gia đình đang có: giấy báo tử, bằng Tổ quốc ghi công, giấy chứng nhận gia đình liệt sĩ, thư từ của người đã hy sinh. Những thông tin như họ tên, năm sinh, quê quán, đơn vị, ngày hy sinh, nơi hy sinh là chìa khoá để tra cứu.
Kênh chính thức để hỏi là cơ quan phụ trách công tác người có công ở cấp tỉnh. Sau các lần sắp xếp bộ máy năm 2025, nhiệm vụ này được giao về cơ quan nội vụ; tên gọi và đầu mối cụ thể có thể thay đổi, nên hãy hỏi uỷ ban xã nơi gia đình cư trú để được hướng dẫn đúng nơi. Hội cựu chiến binh và các tổ chức hỗ trợ tìm kiếm thông tin liệt sĩ cũng có thể giúp gia đình định hướng.
Những điều cần cẩn trọng khi tìm kiếm
Đi qua kênh chính thức. Thông tin về liệt sĩ, phần mộ, hồ sơ chính sách được lưu và xác nhận bởi cơ quan nhà nước. Thông tin từ nguồn không chính thức cần được đối chiếu trước khi tin.
Cẩn thận với người nhận làm hộ có thu tiền. Đã có những trường hợp lợi dụng nỗi mong mỏi của gia đình để thu tiền với lời hứa tìm mộ hoặc làm hồ sơ nhanh. Hỏi uỷ ban xã hoặc cơ quan chức năng trước khi giao giấy tờ, tiền bạc cho bất kỳ ai.
Giữ bản gốc giấy tờ. Chỉ nộp bản sao theo yêu cầu, giữ bản gốc cẩn thận. Chụp ảnh lưu lại mọi giấy tờ trước khi nộp.
Ghi chép quá trình. Ghi lại ngày nào, hỏi ai, được trả lời gì. Việc tìm kiếm có thể kéo dài nhiều năm, và ghi chép giúp con cháu tiếp tục nếu cần.
Chuẩn bị tâm lý cho kết quả. Có trường hợp tìm được phần mộ sau nhiều năm, có trường hợp chỉ tìm được thông tin về nơi hy sinh, và có trường hợp chưa có kết quả. Cả gia đình nên bàn bạc, chia sẻ với nhau, và coi việc tìm kiếm là một hành trình tri ân dù kết quả thế nào.
Thông tin nên chuẩn bị khi đi hỏi
Bảng sau liệt kê những thông tin hữu ích khi gia đình bắt đầu tìm hiểu về người thân đã hy sinh. Không cần có đủ tất cả; càng nhiều thông tin, việc tra cứu càng thuận lợi:
| Thông tin | Lấy từ đâu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Họ tên, tên thường gọi | Gia phả, giấy tờ gia đình | Ghi cả tên thường gọi nếu khác tên trên giấy |
| Năm sinh, quê quán | Giấy khai sinh, sổ sách cũ | Ghi quê quán theo tên đơn vị hành chính thời đó và hiện nay |
| Đơn vị, ngày nhập ngũ | Thư từ, giấy báo tử | Rất quan trọng để tra cứu |
| Ngày, nơi hy sinh | Giấy báo tử, bằng Tổ quốc ghi công | Nơi hy sinh có thể ghi theo tên cũ |
| Giấy tờ chính sách | Gia đình đang lưu giữ | Mang bản sao, giữ bản gốc |
Phần quê quán cần đặc biệt lưu ý với vùng Đoan Hùng: giấy tờ cũ có thể ghi tỉnh Phú Thọ, tỉnh Vĩnh Phú hoặc tên xã đã nhập, nay đã thay đổi. Hãy ghi cả tên cũ và tên mới để cán bộ tra cứu dễ đối chiếu.
Nghĩa trang liệt sĩ của xã: đọc những gì trên bia mộ
Đi giữa các hàng mộ ở nghĩa trang liệt sĩ, nếu dừng lại đọc, bạn sẽ thấy mỗi bia ghi những thông tin cơ bản: họ tên, năm sinh, quê quán, ngày hy sinh, đôi khi có cấp bậc, đơn vị. Đọc chậm những dòng ấy giúp nhận ra nhiều điều: có những người hy sinh khi mới mười tám, đôi mươi; có những gia đình có nhiều người cùng nằm ở đây.
Năm hy sinh trên bia cho biết người ấy gắn với giai đoạn nào của lịch sử. Những năm cuối thập niên 1940 gợi tới kháng chiến chống Pháp, trong đó có mùa thu đông 1947. Những năm sau đó là các giai đoạn khác. Ở nhiều nghĩa trang còn có những phần mộ ghi "chưa biết tên", nơi cần được thắp hương nhiều hơn cả.
Nếu bạn ghi chép thông tin trên bia cho mục đích học tập hay tìm kiếm, hãy làm một cách trang trọng, không giẫm lên mộ, không di chuyển đồ đặt trên mộ. Thông tin cá nhân của liệt sĩ và gia đình cũng nên được dùng cẩn trọng, không đăng tải tuỳ tiện.
Tri ân trong đời thường
Tri ân không chỉ là những ngày lễ. Trong đời sống thường ngày, có nhiều cách nhỏ để giữ ký ức: kể cho con cháu nghe về người thân đã hy sinh, giữ gìn những kỷ vật, ghi lại những câu chuyện của thương binh, cựu chiến binh trong làng, giúp đỡ những gia đình người có công còn khó khăn.
Với người trẻ, một cách thiết thực là tham gia chăm sóc nghĩa trang, đài tưởng niệm của xã, hoặc tình nguyện ghi chép, số hoá tư liệu cho các gia đình có người hy sinh. Những việc ấy vừa có ích cho cộng đồng, vừa là cách học lịch sử gần gũi nhất.
Với khách ghé thăm vùng Đoan Hùng, dành một chút thời gian thắp nén hương ở nghĩa trang liệt sĩ của xã sau khi thăm các điểm ghi dấu chiến thắng Sông Lô là cách khép lại chuyến đi một cách trọn vẹn. Chiến thắng nào cũng có những người đã nằm lại, và nhớ tới họ là phần không thể thiếu khi nói về chiến thắng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chọn ngày 27/7 là ngày Thương binh – Liệt sĩ?
Ngày 27/7 được chọn từ năm 1947 làm ngày tưởng nhớ thương binh, liệt sĩ, trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp. Từ đó ngày này được duy trì hằng năm, trở thành dịp cả nước tri ân những người đã hy sinh và người có công.
Nghĩa trang liệt sĩ ở vùng Đoan Hùng có mở cửa ngày thường không?
Nhìn chung nghĩa trang liệt sĩ của xã mở cho người dân đến viếng cả ngày thường, không chỉ dịp 27/7. Giờ giấc và quy định cụ thể có thể khác nhau từng nơi; nếu đi theo đoàn đông, nên báo trước với xã hoặc người trông coi.
Đi viếng nghĩa trang liệt sĩ cần mang gì?
Thường mang hương, hoa, có thể thêm nến nếu đi buổi tối. Mặc trang phục lịch sự, kín đáo. Sau khi viếng, nhớ thu dọn giấy gói, tàn hương, tàn nến để giữ nghĩa trang sạch sẽ.
Muốn tìm mộ liệt sĩ là người thân thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ giấy tờ gia đình đang lưu như giấy báo tử, bằng Tổ quốc ghi công, rồi hỏi uỷ ban xã nơi gia đình cư trú để được hướng dẫn tới cơ quan phụ trách công tác người có công cấp tỉnh. Không giao giấy tờ, tiền bạc cho người lạ hứa làm hộ.
Học sinh có thể làm gì để tri ân liệt sĩ ở địa phương?
Học sinh có thể tham gia chăm sóc nghĩa trang, thắp nến tri ân dịp 27/7, thăm hỏi gia đình người có công, phỏng vấn cựu chiến binh để ghi lại câu chuyện, và tìm hiểu tên, quê quán của các liệt sĩ trong nghĩa trang xã mình.