Trận đánh tàu ở Đoan Hùng diễn ra vào cuối tháng 10/1947, nhiều tài liệu ghi ngày 24/10, khi đoàn tàu của quân Pháp ngược sông Lô lên Tuyên Quang bị lực lượng kháng chiến phục kích trên khúc sông qua vùng Đoan Hùng. Pháo đặt trên các điểm cao ven sông cùng bộ binh mai phục đã bắn chìm và bắn hỏng một số tàu, ca nô. Đây được xem là trận mở màn của chuỗi chiến thắng Sông Lô trong chiến dịch Việt Bắc.
Bài này đi sâu vào trận đánh ở Đoan Hùng: vì sao chọn khúc sông này, cách bố trí lực lượng theo những gì các tài liệu phổ thông mô tả, diễn biến chính, những khó khăn của một lực lượng trang bị còn thiếu thốn, và cách trận đánh được ghi nhớ. Những chi tiết chưa thống nhất giữa các nguồn được ghi rõ là chưa thống nhất.
Đoàn tàu ngược sông và khúc sông qua Đoan Hùng
Trong cuộc tấn công lên Việt Bắc, cánh quân đường sông của Pháp dùng tàu chiến, ca nô có vũ trang và tàu vận tải để chở quân, vũ khí, lương thực từ vùng hạ lưu lên Tuyên Quang. Đoàn tàu đi ngược dòng nên tốc độ chậm hơn khi xuôi, nhất là ở những đoạn nước chảy mạnh hoặc lòng sông hẹp.
Khúc sông Lô qua Đoan Hùng nằm giữa vùng đồi trung du. Ở một số đoạn, đồi chạy sát bờ, tạo thành những điểm cao nhìn thẳng xuống lòng sông; ở đoạn khác, bãi bồi rộng, bờ thấp. Mùa thu đông là mùa nước sông rút dần, luồng tàu đi hẹp lại, tàu phải bám theo lạch sâu, nên đường đi của tàu dễ đoán hơn.
Những đặc điểm đó biến khúc sông thành nơi thuận lợi cho phục kích. Lực lượng đặt trên điểm cao có thể quan sát đoàn tàu từ xa, chọn lúc tàu vào đúng đoạn hẹp để nổ súng, rồi rút vào vùng đồi phía sau. Bài riêng về địa hình sông Lô trong mục này giải thích kỹ hơn vì sao dòng sông thuận cho cách đánh ấy.
Lực lượng tham gia và cách bố trí
Theo cách mô tả chung của các tài liệu lịch sử, trận đánh ở Đoan Hùng có sự tham gia của pháo binh, cụ thể là các khẩu sơn pháo được đưa lên các điểm cao ven sông, phối hợp với bộ binh mai phục dọc bờ. Lực lượng địa phương, dân quân và nhân dân tham gia vận chuyển, dẫn đường, giữ bí mật.
Đưa pháo lên đồi trong điều kiện năm 1947 là việc rất vất vả. Đường mòn hẹp, không có xe kéo, pháo phải tháo rời từng bộ phận rồi khiêng vác, ngụy trang kỹ để máy bay trinh sát không phát hiện. Đạn pháo ít, mỗi viên đều quý, nên việc chọn thời điểm bắn và mục tiêu là yếu tố quyết định.
Bộ binh mai phục ở các vị trí gần mép sông có nhiệm vụ đánh vào tàu ở cự ly gần, chặn quân đổ bộ lên bờ và hỗ trợ pháo binh. Tên đơn vị cụ thể, số khẩu pháo, người chỉ huy từng vị trí được ghi trong sách lịch sử quân sự và lịch sử địa phương; trang này không nêu để tránh sai lệch, bạn nên tham khảo các nguồn ấy khi cần độ chính xác.
Diễn biến chính theo trình tự
Ghép từ các mô tả phổ thông, có thể hình dung diễn biến trận đánh theo các bước dưới đây. Thời gian chính xác từng bước và số tàu trong đoàn được các nguồn mô tả không hoàn toàn giống nhau:
- Chuẩn bị: lực lượng bí mật chiếm lĩnh các điểm cao, bố trí pháo và bộ binh, giữ im lặng, chờ đoàn tàu.
- Phát hiện đoàn tàu: đoàn tàu Pháp ngược sông, đi vào khúc sông đã được chọn để phục kích.
- Nổ súng: khi tàu vào đúng tầm và đúng đoạn hẹp, pháo trên đồi bắn vào tàu dẫn đầu và các tàu chở quân; bộ binh đánh ở cự ly gần.
- Tàu bị chìm, bị hỏng: một số tàu, ca nô trúng đạn, bốc cháy, chìm hoặc mất khả năng tiếp tục hành trình.
- Đối phương phản kích: tàu còn lại bắn trả, máy bay có thể được gọi tới hỗ trợ.
- Rút lui: lực lượng phục kích rút vào vùng đồi, bảo toàn người và vũ khí cho trận sau.
Cách đánh "đánh nhanh, rút nhanh" này phù hợp với tương quan lực lượng lúc ấy: phía kháng chiến không đủ sức giữ trận địa lâu trước hoả lực tàu và máy bay, nên mục tiêu là gây tổn thất tối đa trong thời gian ngắn rồi rút.
Khó khăn của một lực lượng còn non trẻ
Năm 1947, lực lượng vũ trang Việt Nam mới hình thành chưa lâu. Pháo binh có rất ít khẩu, phần lớn là pháo thu được hoặc pháo cũ, đạn dược thiếu, kinh nghiệm bắn mục tiêu di động trên sông chưa nhiều. Thông tin liên lạc giữa các vị trí chủ yếu bằng người chạy tin, vì không có nhiều phương tiện liên lạc.
Về phía đối phương, tàu chiến có hoả lực mạnh, có máy bay yểm trợ và có thể đổ quân lên bờ đánh vào trận địa. Nếu trận địa bị lộ trước, lực lượng phục kích có thể bị đánh trả nặng nề. Vì thế giữ bí mật, ngụy trang, kỷ luật im lặng là điều sống còn.
Vượt qua những khó khăn đó, trận đánh ở Đoan Hùng thành công nhờ chọn đúng địa hình, chọn đúng thời điểm, và nhờ sự hỗ trợ của người dân địa phương trong việc dẫn đường, vận chuyển, giữ bí mật. Đây là những yếu tố được nhấn mạnh trong hầu hết các bài viết lịch sử về trận đánh.
Nhìn từ phía đoàn tàu: vì sao tàu chiến lại dễ bị tổn thương ở đây
Trên biển hay trên sông rộng, tàu chiến có lợi thế về hoả lực và tầm quan sát. Nhưng trên một con sông trung du, lợi thế ấy giảm đi nhiều. Tàu phải đi theo luồng sâu, không thể tuỳ ý tránh né; tốc độ ngược dòng chậm; bờ sông có cây cối che khuất, khó nhìn thấy trận địa đặt trên đồi.
Khi bị bắn từ trên cao xuống, tàu khó đánh trả chính xác vì phải ngóc nòng súng lên, trong khi mục tiêu đã được ngụy trang. Muốn đổ quân lên bờ để đánh vào trận địa, đoàn tàu phải dừng lại, ghé vào bờ, và việc đó lại khiến họ dễ bị đánh hơn. Đoàn tàu chở quân và hàng còn có thêm điểm yếu: một tàu bị chìm ở luồng hẹp có thể cản trở cả đoàn phía sau.
Những đặc điểm này không phải bí mật quân sự gì, nhưng để khai thác được thì phải nắm rất rõ địa hình từng khúc sông, từng quả đồi. Đó là lợi thế của lực lượng kháng chiến dựa vào người dân địa phương, những người đã đi lại trên khúc sông ấy cả đời.
Ý nghĩa của trận mở màn
Trận Đoan Hùng có ý nghĩa vượt ra ngoài số tàu bị chìm. Nó chứng minh rằng tàu chiến trên sông, tưởng như khó bị tấn công, vẫn có thể bị đánh chìm. Điều này tác động tới cả hai bên: phía Pháp phải tăng cường bảo vệ đoàn tàu, phía Việt Nam có thêm niềm tin và kinh nghiệm cho các trận tiếp theo.
Sau Đoan Hùng, các trận đánh tàu tiếp tục ở những đoạn sông phía trên, ngược lên Tuyên Quang. Mỗi trận lại rút kinh nghiệm từ trận trước về cách chọn vị trí, cách bắn, cách rút. Chuỗi trận ấy cộng lại thành điều mà sử sách gọi là chiến thắng Sông Lô.
Với vùng Đoan Hùng, trận đánh để lại một niềm tự hào bền lâu. Tên quê hương gắn với một sự kiện được ghi trong sách giáo khoa, được hát lên trong một bài ca nổi tiếng. Đó là lý do người dân trong vùng luôn nhắc tới trận đánh mỗi khi giới thiệu về quê mình.
Những chi tiết còn chưa thống nhất giữa các nguồn
Ngày chính xác. Phần lớn tài liệu ghi ngày 24/10/1947, nhưng một số bài viết phổ thông có thể ghi khác hoặc gộp nhiều trận gần nhau. Khi trích dẫn, nên ghi theo nguồn cụ thể.
Số tàu bị chìm và bị hỏng. Con số khác nhau tuỳ nguồn và tuỳ cách phân loại tàu chiến, ca nô, tàu vận tải. Đây là chuyện thường gặp với các trận đánh thời kỳ này vì tư liệu ghi chép lúc ấy hạn chế.
Vị trí trận địa cụ thể. Các điểm cao đặt pháo, đoạn sông nổ súng được mô tả khác nhau trong lời kể và tư liệu. Địa hình bờ sông cũng đã thay đổi sau gần tám mươi năm bồi lở.
Tên đơn vị, người chỉ huy. Sách lịch sử quân sự có ghi, nhưng các bài viết trên mạng hay chép sai hoặc nhầm giữa các trận. Nên đối chiếu với nguồn chính thức.
Dấu vết của trận đánh ngày nay
Gần tám mươi năm sau, khúc sông qua Đoan Hùng đã thay đổi nhiều. Bãi bồi được đắp lên rồi lở đi qua bao mùa lũ, rừng trên đồi ven sông được thay bằng vườn bưởi, đồi keo, nhà cửa. Những điểm cao từng đặt trận địa nay có thể là vườn cây hay đồi chè của một gia đình nào đó.
Dấu vết vật chất của trận đánh ngoài thực địa vì thế rất khó nhận ra bằng mắt. Ký ức được giữ lại chủ yếu qua các công trình tưởng niệm, bia ghi dấu, nghĩa trang liệt sĩ, hiện vật trong bảo tàng và những câu chuyện được kể lại. Thỉnh thoảng có những lời kể về hiện vật tìm thấy dưới lòng sông hay trên đồi, nhưng chỉ nên tin khi đã được cơ quan chuyên môn xác minh.
Nếu tình cờ phát hiện vật nghi là bom đạn cũ khi làm vườn, đào móng hay vớt cát, tuyệt đối không tự xử lý, không cưa đục, không mang về nhà. Cách đúng là đánh dấu vị trí, giữ khoảng cách an toàn và báo ngay cho chính quyền xã hoặc cơ quan quân sự địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Trận đánh tàu ở Đoan Hùng diễn ra ngày nào?
Trận đánh diễn ra vào cuối tháng 10/1947; nhiều tài liệu lịch sử ghi ngày 24/10/1947. Đây là trận được xem là mở đầu chuỗi chiến thắng Sông Lô trong chiến dịch Việt Bắc thu đông năm đó.
Trận Đoan Hùng dùng vũ khí gì để đánh tàu?
Theo mô tả chung, lực lượng kháng chiến dùng pháo, chủ yếu là sơn pháo đưa lên các điểm cao ven sông, phối hợp với bộ binh mai phục dọc bờ. Số khẩu pháo và loại cụ thể nên tra trong sách lịch sử quân sự.
Vì sao chọn Đoan Hùng làm nơi đánh tàu?
Khúc sông qua Đoan Hùng có những đoạn đồi áp sát bờ, thuận cho việc đặt pháo trên cao; mùa thu đông nước rút, tàu phải đi theo luồng hẹp dễ đoán. Đây cũng là đoạn đoàn tàu từ xuôi lên gặp trước trên sông Lô.
Người dân Đoan Hùng góp phần thế nào vào trận đánh?
Người dân tham gia dẫn đường, vận chuyển vũ khí và lương thực, giữ bí mật trận địa, và một số tham gia trong lực lượng dân quân, du kích. Chuyện này được kể trong bài riêng về người dân Đoan Hùng trong kháng chiến.
Có nhân chứng trận Đoan Hùng nào còn sống không?
Gần tám mươi năm đã trôi qua, những người trực tiếp tham gia trận đánh nay hầu như không còn. Ký ức về trận đánh được lưu giữ qua sách, tư liệu, lời kể truyền lại trong gia đình và các di tích ghi dấu.