Tết ở Đoan Hùng là Tết của một vùng quê trung du Bắc Bộ: chuẩn bị từ giữa tháng Chạp, gói bánh chưng, dọn nhà thờ họ, đi chợ Tết, cúng tất niên, rồi những ngày đầu năm đi chúc Tết họ hàng làng xóm. Nét riêng dễ nhận nhất là quả bưởi: bưởi Đoan Hùng chín vào cuối năm, được chọn những quả đẹp nhất để bày mâm ngũ quả, biếu họ hàng và mang lên thành phố làm quà.
Phú Thọ là đất gắn với truyền thuyết Lang Liêu dâng bánh chưng, bánh giầy lên vua Hùng, nên chuyện gói bánh ngày Tết ở đây được nhắc với chút tự hào riêng. Bài này đi theo nhịp thời gian từ tháng Chạp đến hết tháng Giêng, kể lại những phong tục người Đoan Hùng còn giữ, những gì đã đổi khác, và vài điều nên biết nếu bạn về ăn Tết ở một gia đình nơi đây.
Tháng Chạp: dọn vườn, dọn mộ, dọn nhà
Tháng Chạp với người Đoan Hùng là tháng bận. Vườn bưởi đã thu hoạch phần lớn, những quả đẹp nhất được giữ lại để bán dịp Tết hoặc để dành nhà dùng. Người ta chọn quả đều, vỏ mịn, cất nơi khô ráo, có nhà vùi trong cát hoặc treo lên, để bưởi giữ nước và dậy mùi thơm. Nhiều gia đình làm vườn tranh thủ cắt tỉa, bón phân cho vụ sau trước khi nghỉ Tết.
Giữa tháng Chạp là dịp tảo mộ, con cháu ra thăm, sửa sang, làm cỏ mộ tổ tiên. Ở vùng đồi, mộ thường nằm trên các sườn đồi của làng hoặc của dòng họ, nên tảo mộ cũng là một buổi đi bộ lên đồi cả nhà. Người đi xa nếu không về kịp thì gửi tiền nhờ anh em ở nhà làm thay.
Những ngày cuối tháng, cả nhà dọn dẹp: lau bàn thờ, quét vôi, sơn lại cổng, dọn sân, cắt cành tre, dọn ao. Nhà thờ họ cũng được dọn dẹp, có họ còn tổ chức một buổi cúng cuối năm chung. Đây là lúc người làng hay qua lại giúp nhau, mượn nhau cái thang, cái nồi to, vì nhà nào cũng cần thêm tay.
Tháng Chạp cũng là mùa cưới. Nhiều đám cưới ở vùng quê được tổ chức trong những tuần cuối năm, khi người đi làm xa đã về và việc đồng áng đã xong. Bạn đi qua làng vào thời điểm này sẽ thấy rạp cưới dựng ở nhiều ngõ.
Chợ Tết vùng trung du
Chợ Tết ở Đoan Hùng họp ở các chợ xã, chợ trung tâm, và cả những dãy hàng bày dọc đường làng vào những ngày giáp Tết. Hàng hoá có lá dong, lạt giang, gạo nếp, đỗ xanh, thịt lợn cho bánh chưng; gà, cá, măng khô, mộc nhĩ cho cỗ; hoa đào, hoa cúc, quất; câu đối, giấy đỏ; quần áo mới cho trẻ con. Bưởi bày thành từng đống, từng chục, người mua đến chọn tận nơi.
Những ngày cuối, chợ đông nhất vào buổi sáng ngày hăm tám, hăm chín Tết. Người già đi chợ không chỉ để mua mà để gặp nhau, hỏi thăm năm nay con cháu ai về. Với trẻ con, đi chợ Tết cùng mẹ, được mua đồ chơi, quần áo mới là ký ức không quên.
Lá dong vùng đồi là một thứ đáng chú ý. Nhiều gia đình ở các xã vùng đồi tự trồng hoặc hái lá dong mọc dưới tán rừng, tán vườn, dùng gói bánh và mang ra chợ bán. Gói bằng lá dong tươi, bánh có màu xanh đẹp và giữ được lâu hơn.
Ngày nay, chợ Tết có thêm hàng siêu thị, hàng đặt qua mạng, và nhiều nhà mua sẵn bánh chưng thay vì tự gói. Nhưng ở các xã vùng Đoan Hùng, tỉ lệ gia đình tự gói bánh vẫn khá cao, nhất là nhà đông người, vì gói bánh là việc cả nhà cùng làm, không chỉ để có bánh ăn.
Gói và luộc bánh chưng: việc cả nhà cùng làm
Bánh chưng ở đây được gói theo lối Bắc Bộ quen thuộc. Một buổi gói bánh ở nhà quê thường diễn ra thế này:
- Ngâm gạo nếp từ tối hôm trước, đãi đỗ xanh, ướp thịt ba chỉ với muối, hạt tiêu, hành.
- Lá dong rửa sạch, lau khô, tước bớt sống lá cho mềm; lạt giang chẻ mỏng, ngâm cho dẻo.
- Người có tay gói đều ngồi gói, thường dùng khuôn gỗ vuông; người khác chuẩn bị nhân, buộc lạt.
- Xếp bánh vào nồi lớn, đổ ngập nước, đun củi suốt đêm, thường mười tiếng hoặc lâu hơn, chốc chốc thêm nước sôi.
- Vớt bánh, rửa qua nước lạnh, ép cho ráo và chặt bánh, rồi bày lên bàn thờ, biếu họ hàng.
Đêm canh nồi bánh là phần nhiều người nhớ nhất: cả nhà ngồi quanh bếp củi ngoài sân, nướng khoai, kể chuyện năm cũ. Trẻ con được gói những chiếc bánh nhỏ riêng, để rồi tranh nhau ăn khi bánh chín.
Truyền thuyết Lang Liêu, hoàng tử thời Hùng Vương làm bánh chưng tượng trưng cho đất và bánh giầy tượng trưng cho trời, là câu chuyện mà trẻ con Phú Thọ nghe từ bé. Đây là truyền thuyết, nhưng nó giúp giải thích vì sao người vùng đất Tổ coi trọng việc tự tay gói bánh dịp Tết đến vậy.
Quả bưởi trên mâm ngũ quả và trong túi quà
Ở nhiều nơi miền Bắc, quả bưởi có mặt trên mâm ngũ quả. Ở Đoan Hùng, chuyện này còn mang ý nghĩa của vùng: người ta chọn quả bưởi đẹp nhất trong vườn nhà mình, tròn, cân đối, vỏ vàng xanh, còn cuống lá, đặt ở giữa mâm, xung quanh là chuối, quất, cam, hoa quả khác. Bưởi để trên bàn thờ suốt mấy ngày Tết toả mùi thơm nhẹ, và sau khi hạ lễ được bổ ra cả nhà cùng ăn.
Bưởi cũng là quà Tết. Con cháu đi xa về quê ăn Tết, khi quay lại thành phố thường mang theo bưởi biếu sếp, biếu bạn bè, đồng nghiệp. Người làng đi chúc Tết họ hàng ở xa cũng mang bưởi. Một chục bưởi Đoan Hùng được xem là món quà quê mang tính địa phương rõ ràng.
Chuyện chọn bưởi, phân biệt các giống, bảo quản cho lâu được trang viết kỹ ở mục bưởi Đoan Hùng. Ở đây chỉ nói về mặt phong tục: với người Đoan Hùng, bưởi không chỉ là nông sản mà là một phần của Tết, như bánh chưng và cành đào.
Giao thừa và những ngày đầu năm
Chiều ba mươi, các gia đình cúng tất niên, mời ông bà tổ tiên về ăn Tết. Đêm giao thừa, nhiều nhà làm lễ ở sân, ở bàn thờ; có làng có lệ ra đình, ra đền vào thời khắc giao thừa. Người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa, gọi là xông đất, được chọn trước: người vui vẻ, khoẻ mạnh, làm ăn thuận lợi. Đây là phong tục chung của người Việt, ở Đoan Hùng vẫn được nhiều gia đình giữ.
Mùng một Tết thường dành cho gia đình ruột và nhà nội; mùng hai đi nhà ngoại; mùng ba thăm thầy cô, bạn bè. Ở làng, đi chúc Tết là đi từng nhà trong họ, trong xóm, mỗi nhà ngồi một chút, uống chén nước chè, ăn miếng bánh, mừng tuổi trẻ con. Một buổi sáng có thể đi qua cả chục nhà.
Mừng tuổi trẻ con bằng phong bao đỏ là chuyện quen thuộc. Người lớn tuổi được con cháu mừng thọ, chúc sức khoẻ. Nhiều dòng họ tổ chức gặp mặt đầu năm ở nhà thờ họ, khen thưởng con cháu học giỏi.
Sau mùng ba, người đi làm xa lần lượt quay lại thành phố, khu công nghiệp. Làng trở lại nhịp thường, chuẩn bị cho mùa hội tháng Giêng và vụ chiêm xuân.
Tết của các gia đình người dân tộc thiểu số
Ở các xóm người Dao, Cao Lan, Tày trong vùng Đoan Hùng, Tết Nguyên đán cũng là dịp lớn nhất trong năm, nhưng mỗi cộng đồng có thêm nét riêng. Nhiều gia đình gói bánh chưng theo lối của dân tộc mình, có nơi gói bánh dài, có nơi trộn gạo với tro lá hoặc than một số loại cây để bánh có màu sẫm. Rượu ngô, rượu men lá tự nấu được chuẩn bị từ trước để đãi khách.
Trang phục truyền thống được lấy ra mặc trong những ngày đầu năm, nhất là với phụ nữ và người già. Có gia đình làm lễ cúng tổ tiên theo nghi thức riêng của dòng họ, có thầy cúng của cộng đồng đến làm. Những nghi lễ này là chuyện riêng của gia đình, khách chỉ dự khi được mời, và nên hỏi trước có được chụp ảnh hay không.
Trong các xã xen cư, Tết còn là dịp các gia đình khác dân tộc đi chúc Tết lẫn nhau. Người Kinh sang nhà hàng xóm người Dao uống chén rượu, người Tày mang bánh sang biếu nhà người Kinh. Những trao đổi nhỏ ấy làm nên tính chất riêng của Tết vùng trung du: không đồng nhất, nhiều màu sắc, nhưng gắn bó.
Một số xã tổ chức ngày hội văn hoá các dân tộc vào dịp đầu xuân, với trò chơi như ném còn, đẩy gậy, kéo co, và các tiết mục dân ca. Nếu bạn ở lại sau Tết, đây là dịp tốt để thấy sự đa dạng của vùng.
Tết quê xưa và nay: những đổi thay dễ thấy
Cũng như mọi vùng nông thôn Bắc Bộ, Tết ở Đoan Hùng đổi khá nhiều trong vài chục năm:
| Việc | Ngày trước | Hôm nay |
|---|---|---|
| Bánh chưng | Nhà nào cũng tự gói, gói nhiều | Nhiều nhà vẫn gói, có nhà đặt mua hoặc gói ít hơn |
| Chợ Tết | Chợ quê là nơi mua sắm duy nhất | Thêm cửa hàng tiện lợi, đặt hàng qua mạng |
| Đi chúc Tết | Đi bộ từng nhà, kéo dài cả tuần | Gọn hơn, xe máy, ô tô; chúc qua điện thoại với người ở xa |
| Thời gian nghỉ | Kéo dài hết tháng Giêng | Người làm công nhân nghỉ theo lịch nhà máy, quay lại sớm |
| Quà Tết | Bánh, gà, gạo nếp | Bưởi, chè, đặc sản đóng hộp, quà mua sẵn |
Có những thứ vẫn giữ: tảo mộ cuối năm, cúng tất niên, xông đất, chúc Tết họ hàng, mừng tuổi trẻ con. Và với nhiều gia đình ở Đoan Hùng, quả bưởi trên bàn thờ là thứ không thể thiếu.
Về ăn Tết ở một gia đình Đoan Hùng: vài điều nên biết
Nếu bạn là dâu, rể mới hay khách được mời về quê ăn Tết, mấy lưu ý nhỏ giúp bạn hoà vào nếp nhà:
- Hỏi trước lịch: ngày nào cúng tất niên, ngày nào đi nhà nội, nhà ngoại, ngày nào họ gặp mặt.
- Mang theo quà nhỏ cho ông bà, cha mẹ; không cần đắt tiền, quan trọng là có lòng.
- Chuẩn bị phong bao lì xì cho trẻ con trong họ, số lượng có khi nhiều hơn bạn nghĩ.
- Khi đi chúc Tết, chào người lớn tuổi nhất trước, ngồi uống chén nước chè dù chỉ một lúc.
- Mặc ấm: Tết ở vùng trung du thường lạnh và ẩm, có khi có mưa phùn.
- Tham gia việc nhà: gói bánh, rửa lá, dọn mâm; người làng quý người biết xắn tay áo.
Điều quan trọng nhất là thái độ. Người Đoan Hùng không đòi hỏi khách phải thuộc lệ, chỉ cần thấy khách tôn trọng và vui vẻ với nếp nhà là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Bưởi Đoan Hùng có còn vào dịp Tết không?
Có. Bưởi Đoan Hùng thu hoạch chủ yếu vào cuối năm, nhiều gia đình giữ lại những quả đẹp để bán và dùng dịp Tết. Bưởi để dành một thời gian thường ngọt và dậy mùi hơn. Cách chọn và bảo quản được viết kỹ ở mục bưởi của trang.
Người Đoan Hùng gói bánh chưng hay bánh tét?
Bánh chưng vuông theo lối Bắc Bộ, gói bằng lá dong, nhân đỗ xanh và thịt lợn. Vùng đồi có sẵn lá dong nên nhiều nhà tự hái hoặc mua lá tươi ở chợ. Một số gia đình người dân tộc thiểu số còn có bánh chưng đen hoặc các loại bánh riêng.
Tết ở Đoan Hùng có lạnh không?
Thường khá lạnh và ẩm. Vùng trung du Phú Thọ vào tháng Chạp, tháng Giêng hay có gió mùa đông bắc, sương mù buổi sáng và mưa phùn. Nên mang áo ấm, giày kín và áo mưa mỏng nếu về quê dịp Tết.
Hội làng có diễn ra ngay sau Tết không?
Nhiều làng mở hội trong tháng Giêng, có làng ngay những ngày đầu năm, có làng vào giữa hoặc cuối tháng. Mỗi làng tự định ngày theo lệ. Nếu về ăn Tết và muốn xem hội, hãy hỏi người làng để sắp xếp lịch.
Truyền thuyết bánh chưng bánh giầy có liên quan đến Phú Thọ không?
Truyền thuyết kể Lang Liêu, một hoàng tử thời Hùng Vương, làm bánh chưng và bánh giầy dâng vua cha. Vì Phú Thọ là vùng đất gắn với các vua Hùng, câu chuyện này được người Phú Thọ nhắc nhiều, nhưng cần hiểu đây là truyền thuyết dân gian.