Lễ hội ở vùng Đoan Hùng phần lớn là hội làng, tổ chức tại đình hoặc đền của làng, rộ nhất vào tháng Giêng và tháng Hai âm lịch, một số nơi mở hội vào mùa thu sau vụ gặt. Một hội làng thường có hai phần: phần lễ với rước kiệu, tế lễ, dâng lễ vật lên thành hoàng; và phần hội với trò chơi dân gian, văn nghệ, thể thao, ăn uống.
Khác với các lễ hội lớn cấp tỉnh như Giỗ Tổ Hùng Vương ở Việt Trì, hội làng ở Đoan Hùng nhỏ, mang đậm tính cộng đồng: người làng tổ chức cho người làng, con cháu đi xa về dự. Trang không đưa lịch hội từng làng vì mỗi nơi tự định ngày theo lệ và có năm thay đổi; bài này giúp bạn hiểu cấu trúc một hội làng, các trò chơi hay gặp, và cách đi xem hội cho đúng.
Vì sao hội làng tập trung vào mùa xuân
Ở vùng trồng lúa và làm vườn đồi như Đoan Hùng, tháng Giêng là lúc nông nhàn: lúa chiêm đã cấy, bưởi đã thu hoạch xong vụ Tết, vườn chè chưa vào lứa hái chính. Đây là khoảng thời gian người ta có thời gian và tiền bạc để làm hội. Người đi làm xa cũng còn ở nhà sau Tết, nên hội làng mùa xuân vừa là lễ cầu cho năm mới thuận lợi, vừa là dịp sum họp.
Một số làng mở hội vào mùa thu, khoảng tháng Tám, tháng Chín âm lịch, sau vụ gặt, mang ý nghĩa tạ ơn mùa màng. Cũng có làng mở hội vào ngày sinh hoặc ngày hoá của vị thành hoàng theo thần tích, nên ngày hội không nhất thiết rơi vào mùa xuân. Muốn biết làng nào mở hội ngày nào, cách chắc nhất là hỏi người làng hoặc ban quản lý di tích của xã.
Hội làng không năm nào giống năm nào. Có năm làng làm to, có rước kiệu, có tế nữ quan, có chọi gà; có năm chỉ làm lễ đơn giản. Thường cứ vài năm làng lại làm một "hội chính" lớn hơn. Nếu bạn muốn xem đủ nghi thức, hãy hỏi trước năm nay có làm to không.
Trong không gian chung của tỉnh, mùa xuân ở Phú Thọ còn gắn với mùa Giỗ Tổ vào mùng 10 tháng Ba âm lịch tại khu di tích Đền Hùng ở Việt Trì. Nhiều làng trong tỉnh có lệ cử đoàn rước lễ về Đền Hùng, nhưng đó là chuyện của cấp tỉnh, nằm ngoài phạm vi trang này.
Phần lễ: một buổi tế lễ diễn ra thế nào
Mỗi làng có lệ riêng, nhưng trình tự phần lễ ở hội làng Bắc Bộ, trong đó có vùng Đoan Hùng, thường gồm các bước sau:
- Mở cửa đình, rước nước, rước sắc. Trước ngày chính hội, làng làm lễ mở cửa, lau dọn đồ thờ. Có làng rước nước từ sông, từ giếng về đình để dùng trong lễ.
- Rước kiệu. Kiệu thờ được rước từ đình đi quanh làng hoặc từ đền về đình rồi quay lại. Đi đầu là cờ, chiêng trống, rồi đến các đội rước, kiệu, người già, dân làng đi theo. Đây là phần đẹp mắt nhất của phần lễ.
- Tế lễ. Đội tế, thường là các cụ ông mặc áo thụng, đội mũ cánh chuồn, tế theo nghi thức cổ với người xướng, người đọc văn tế. Một số làng có đội tế nữ quan.
- Dâng lễ vật. Lễ vật là xôi, gà, bánh chưng, bánh giầy, hoa quả, rượu, trầu cau. Ở vùng bưởi, quả bưởi đẹp thường được chọn đặt lên mâm lễ.
- Thụ lộc. Kết thúc lễ, lễ vật được hạ xuống chia cho dân làng, gọi là thụ lộc hay hưởng lộc, mang ý nghĩa chia sẻ phúc chung của làng.
Người xem đứng ngoài khu tế, không đi cắt ngang hàng rước, không chen lên bậc đình khi đang tế. Muốn chụp ảnh đoàn rước, hãy đứng trước hướng đoàn đi một quãng, chụp xong thì lùi vào lề, đừng chạy theo chen giữa đoàn.
Phần hội: những trò chơi dân gian hay gặp
Kéo co. Trò phổ biến nhất, chia đội theo xóm, theo giới hoặc theo họ. Kéo co ở hội làng ồn ào, vui, cổ vũ nhiệt tình; có nơi kéo co bằng thừng tre, dây song như lối cũ.
Đánh đu. Cây đu dựng bằng tre trên bãi đất trước đình, trai gái lên đu đôi. Đánh đu đòi hỏi kỹ thuật nhún và giữ thăng bằng, xưa còn là dịp trai gái làm quen. Đu tre ở hội làng nay ít dần vì cần người dựng có kinh nghiệm và đảm bảo an toàn.
Vật, cờ người, cờ tướng. Vật dân tộc ở một số làng, cờ tướng thi đấu dưới gốc đa, có nơi bày cờ người trên sân đình với người cầm quân mặc trang phục. Những trò này thu hút người lớn tuổi và người mê cờ.
Ném còn, đẩy gậy, bắn nỏ. Ở những nơi có đồng bào dân tộc thiểu số hoặc trong ngày hội văn hoá chung của xã, các trò như ném còn, đẩy gậy, kéo co ngồi, bắn nỏ hay được tổ chức, tạo không khí giao lưu giữa các dân tộc.
Thể thao và văn nghệ hiện đại. Bóng chuyền, bóng đá, văn nghệ quần chúng do các chi hội, trường học dàn dựng chiếm phần lớn thời gian phần hội ngày nay. Người làng nào cũng có đội tham gia, nên khán giả rất đông.
Hát dân ca. Một số hội có tiết mục hát xoan, hát ghẹo, hát đối đáp hoặc dân ca của các dân tộc. Đây là phần đáng chú ý với khách muốn tìm hiểu văn hoá, nhưng không phải hội nào cũng có.
Người làng chuẩn bị hội như thế nào
Một hội làng tử tế cần chuẩn bị từ vài tuần đến vài tháng. Ban tổ chức thường gồm đại diện thôn, ban quản lý di tích, hội người cao tuổi, đoàn thanh niên và các chi hội. Việc đầu tiên là thống nhất quy mô, rồi phân công: ai lo đội tế, ai lo đội rước, ai dựng cây đu, ai tập văn nghệ, ai lo hậu cần.
Kinh phí đến từ đóng góp của các hộ, công đức của con em đi xa, tài trợ của doanh nghiệp người địa phương, và một phần từ ngân sách nếu di tích được xếp hạng. Danh sách công đức thường được niêm yết công khai ở đình, như một cách minh bạch và ghi nhận. Những năm làng làm hội to, con em đi làm ăn xa đóng góp nhiều, và đó cũng là dịp họ "về làng" một cách đàng hoàng.
Đội tế phải tập trước nhiều buổi, vì nghi thức có nhiều bước, nhiều động tác phải khớp. Các cụ có kinh nghiệm dạy lại cho người trẻ hơn. Ở nhiều làng, việc tìm người kế cận cho đội tế, đội rước, người đọc văn tế ngày càng khó, khi thanh niên đi làm xa. Đó là một trong những lý do khiến một số hội làng phải giản lược.
Phụ nữ trong làng lo cỗ, lo lễ vật, gói bánh. Mâm cỗ hội làng không cầu kỳ nhưng đầy đủ, và là dịp các bà, các chị trổ tài nấu nướng.
Hội làng xưa và nay: cái gì còn, cái gì đổi
So sánh dưới đây dựa trên những thay đổi chung của hội làng Bắc Bộ mấy chục năm qua, mà vùng Đoan Hùng cũng không nằm ngoài:
| Khía cạnh | Ngày trước | Hôm nay |
|---|---|---|
| Người tổ chức | Hội đồng kỳ mục, các chức sắc làng | Thôn, ban quản lý di tích, hội người cao tuổi, đoàn thể |
| Thời gian | Có khi kéo dài nhiều ngày | Thường gọn trong một đến ba ngày |
| Trò chơi | Đánh đu, vật, chọi gà, cờ, hát đối đáp | Thêm bóng chuyền, bóng đá, văn nghệ, trò chơi trẻ em |
| Người tham dự | Chủ yếu người làng | Người làng, con em xa quê, khách các xã lân cận |
| Kinh phí | Ruộng công, đóng góp theo đinh | Đóng góp tự nguyện, công đức, tài trợ, hỗ trợ nhà nước |
Có một điều không đổi: hội làng vẫn là lúc cả làng cùng làm một việc chung, và ai từng tham gia chuẩn bị một kỳ hội sẽ thấy sức gắn kết ấy rõ hơn mọi lời giải thích.
Một thay đổi đáng chú ý khác là sự xuất hiện của hàng quán, trò chơi có thưởng do người ngoài đến dựng. Nhiều làng đã có quy định hạn chế, giữ sân đình cho phần lễ và trò chơi truyền thống, đẩy hàng quán ra khu vực riêng.
Hội làng và người đi xa: mùa về quê
Với nhiều gia đình ở Đoan Hùng, hội làng quan trọng không kém Tết. Con cháu đi làm ăn ở Hà Nội, ở các khu công nghiệp, ở miền Nam hay nước ngoài thường cố sắp xếp về đúng dịp hội, nhất là những năm làng làm hội chính. Họ góp tiền công đức, tham gia đội rước, đội tế, hoặc chỉ đơn giản là về gặp lại bạn bè thời đi học dưới gốc đa sân đình.
Nhiều làng có hội đồng hương ở các thành phố lớn, và hội đồng hương thường tổ chức về quê dự hội theo đoàn, mang theo phần đóng góp chung. Trong ngày hội, ban tổ chức đọc tên các tập thể, cá nhân công đức, cảm ơn con em xa quê. Đây là khoảnh khắc người làng rất để ý: ai về, ai góp, ai vắng mặt đều được nhớ.
Từ góc nhìn văn hoá, hội làng là sợi dây nối người đi xa với nơi chôn rau cắt rốn. Một số nhà nghiên cứu cho rằng chính dòng người về quê dịp hội đã giúp nhiều hội làng ở Bắc Bộ sống lại sau thời gian dài gián đoạn, vì họ mang về cả kinh phí lẫn mong muốn giữ lệ cũ. Ở chiều ngược lại, cũng có lo ngại hội làng bị phô trương, chạy theo quy mô, xa dần tính cộng đồng mộc mạc vốn có.
Nếu bạn là người con xa quê muốn đóng góp, cách tốt nhất là hỏi ban tổ chức làng cần gì: tiền, công sức, hay người tham gia đội tế, đội rước. Có khi một thanh niên chịu về tập đội rước còn quý hơn một khoản công đức lớn.
Đi xem hội làng: vài lời khuyên thực tế
Nếu bạn không phải người làng mà muốn đến xem hội, mấy điều sau giúp chuyến đi trọn vẹn:
- Hỏi chắc ngày chính hội và giờ rước kiệu; phần rước thường diễn ra buổi sáng ngày chính.
- Đi sớm, gửi xe ở chỗ người làng chỉ, không đỗ chắn đường rước.
- Ăn mặc lịch sự, giày dép dễ đi vì sân đình, đường làng có thể lầy nếu trời mưa xuân.
- Chuẩn bị tiền lẻ nếu muốn công đức, mua quà quê; ghi công đức ở bàn của ban tổ chức để được ghi sổ.
- Trẻ em đi cùng cần người lớn kèm sát khi xem đánh đu, kéo co, nơi đông người.
- Tránh các trò có thưởng bằng tiền do người ngoài dựng; đó không phải phần hội của làng.
- Muốn hiểu nghi lễ, hãy hỏi một cụ trong làng; các cụ thường sẵn lòng giải thích nếu bạn hỏi lễ phép.
Xem hội xong, bạn có thể ghé chợ quê gần đó hoặc vườn bưởi, vườn chè của người làng; nhiều nhà mở cửa đón khách quen trong những ngày này.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội ở Đoan Hùng thường diễn ra vào tháng nào?
Phần lớn hội làng diễn ra vào tháng Giêng và tháng Hai âm lịch. Một số làng mở hội mùa thu sau vụ gặt hoặc vào ngày lễ của thành hoàng theo thần tích. Ngày cụ thể mỗi làng mỗi khác, nên hỏi người làng hoặc ban quản lý di tích của xã.
Người ngoài có được dự hội làng không?
Được. Hội làng mở cho mọi người đến xem và vui chơi. Bạn chỉ cần ăn mặc lịch sự, tôn trọng phần lễ, không chen vào hàng rước và khu tế. Nếu muốn tham gia trò chơi, hỏi ban tổ chức, nhiều nơi rất vui khi có khách tham gia.
Thụ lộc ở hội làng nghĩa là gì?
Thụ lộc là việc chia lễ vật sau khi lễ xong cho dân làng cùng hưởng, mang ý nghĩa chia sẻ phúc chung. Khách có thể được mời ăn cùng; nhận lời một cách lịch sự là phù hợp, không cần đòi phần.
Có nên công đức khi đi xem hội không?
Không bắt buộc. Nếu muốn góp, hãy ghi ở bàn công đức của ban tổ chức để được ghi sổ và niêm yết. Tránh đưa tiền cho người lạ tự xưng thu hộ, và không nhét tiền vào tay tượng hay đồ thờ.
Hội làng ở Đoan Hùng có giống lễ hội Đền Hùng không?
Không. Lễ hội Đền Hùng là lễ hội lớn cấp tỉnh tại Việt Trì, gắn với Giỗ Tổ mùng 10 tháng Ba âm lịch. Hội làng ở Đoan Hùng nhỏ hơn nhiều, do từng làng tự tổ chức tại đình, đền của làng mình, mang đậm tính cộng đồng.
Hội làng có bán đồ ăn, quà quê không?
Thường có hàng quà quê do người làng bày bán quanh khu hội như bánh, xôi, hoa quả, đồ chơi trẻ em. Mùa xuân có thể còn bưởi để dành từ cuối năm. Nhiều làng sắp xếp hàng quán ra khu riêng để giữ sân đình cho phần lễ.