Hợp tác xã là cách để nhiều hộ nhà vườn, hộ trồng chè, hộ trồng rừng ở vùng Đoan Hùng cùng làm những việc mà một hộ đơn lẻ không làm được: mua vật tư số lượng lớn, áp dụng chung một quy trình, phân loại, đóng gói, ký hợp đồng với siêu thị hay doanh nghiệp, xin chứng nhận, dùng chung máy móc. Theo Luật Hợp tác xã năm 2023, hợp tác xã cần có ít nhất năm thành viên chính thức, hoạt động vì lợi ích chung của thành viên, mỗi thành viên một phiếu biểu quyết.
Hợp tác xã không phải là công ty của một người đứng đầu, cũng không phải hội nhóm trên giấy. Nhiều hợp tác xã nông nghiệp đã thành lập rồi tan rã vì hiểu sai bản chất này. Bài này giải thích hợp tác xã khác công ty ở đâu, các bước thành lập theo nguyên lý, cách quản trị để giữ được thành viên, và những lý do hay khiến hợp tác xã chỉ còn tấm biển.
Hợp tác xã, tổ hợp tác và công ty: khác nhau thế nào
Bảng so sánh dưới tóm theo nguyên lý của Luật Hợp tác xã 2023 và Luật Doanh nghiệp. Chi tiết điều kiện hãy kiểm văn bản hiện hành:
| Tiêu chí | Tổ hợp tác | Hợp tác xã | Công ty |
|---|---|---|---|
| Mục đích | Hợp tác theo hợp đồng giữa các thành viên | Đáp ứng nhu cầu chung của thành viên | Tạo lợi nhuận cho chủ sở hữu |
| Tư cách pháp nhân | Không | Có | Có (trừ doanh nghiệp tư nhân) |
| Số thành viên tối thiểu | Ít nhất hai | Ít nhất năm thành viên chính thức | Tuỳ loại hình, có thể một người |
| Biểu quyết | Theo hợp đồng hợp tác | Mỗi thành viên một phiếu, không theo vốn | Theo tỷ lệ vốn góp |
| Phân phối thu nhập | Theo thoả thuận | Chủ yếu theo mức sử dụng dịch vụ của thành viên | Theo vốn góp |
| Phù hợp khi | Vài hộ hợp tác đơn giản | Nhiều hộ cùng sản xuất, cần dịch vụ chung | Có chủ đầu tư, kinh doanh vì lợi nhuận |
Điểm cốt lõi là nguyên tắc "mỗi thành viên một phiếu" và "chia theo mức sử dụng dịch vụ". Nhà vườn bán nhiều bưởi qua hợp tác xã được hưởng nhiều hơn; người góp vốn lớn không vì thế mà quyết định mọi việc.
Hợp tác xã làm được gì cho nhà vườn ở Đoan Hùng
Việc đầu tiên là dịch vụ đầu vào: hợp tác xã mua phân bón, giống, vật tư số lượng lớn cho thành viên, có chất lượng rõ ràng và giá tốt hơn mua lẻ. Việc thứ hai là quy trình chung: cùng một cách chăm sóc, ghi nhật ký canh tác, kiểm soát việc dùng thuốc bảo vệ thực vật, nhờ đó sản phẩm đồng đều, đủ điều kiện xin các chứng nhận sản xuất an toàn hay mã số vùng trồng.
Việc thứ ba là tiêu thụ: hợp tác xã gom sản phẩm của thành viên, phân loại, đóng gói theo tiêu chuẩn, ký hợp đồng với siêu thị, doanh nghiệp, xuất hoá đơn. Đây là việc mà từng hộ vài sào bưởi không làm được, và cũng là lý do lớn nhất để lập hợp tác xã. Việc thứ tư là dùng chung tài sản: kho, nhà sơ chế, máy phun, xe chở hàng, thiết bị sấy chè.
Ngoài ra, hợp tác xã còn là đầu mối nhận các chương trình hỗ trợ của nhà nước về liên kết sản xuất, khuyến nông, xúc tiến thương mại, và là nơi người trẻ có kỹ năng như bán hàng trực tuyến, kế toán có thể đóng góp cho cả cộng đồng thay vì chỉ cho một hộ.
Các bước thành lập theo nguyên lý
Trình tự dưới đây là khung chung. Hồ sơ, mẫu biểu và nơi đăng ký sau khi bỏ cấp huyện hãy hỏi xã hoặc cơ quan đăng ký kinh doanh của tỉnh:
- Nhóm sáng lập bàn bạc: hợp tác xã sẽ làm dịch vụ gì cho thành viên, ai tham gia, góp vốn bao nhiêu, ai điều hành.
- Vận động thành viên: đủ số thành viên chính thức theo luật, mỗi người hiểu rõ quyền và nghĩa vụ, không vận động "cho đủ tên".
- Xây dựng điều lệ: ngành nghề, vốn góp, cách kết nạp, ra khỏi hợp tác xã, phân phối thu nhập, cơ cấu quản lý.
- Lập phương án sản xuất kinh doanh: dịch vụ cụ thể, khách hàng, nguồn vốn, dự tính thu chi.
- Hội nghị thành lập: thông qua điều lệ, phương án, bầu hội đồng quản trị hoặc giám đốc theo mô hình đã chọn, ban kiểm soát hoặc kiểm soát viên.
- Đăng ký hợp tác xã tại cơ quan đăng ký theo phân cấp hiện hành.
- Sau đăng ký: khắc dấu nếu cần, mở tài khoản, đăng ký thuế, hoá đơn, và bắt đầu cung cấp dịch vụ cho thành viên.
Bước quan trọng nhất là bước một và hai, không phải bước đăng ký. Một hợp tác xã có giấy chứng nhận nhưng thành viên không hiểu vì sao mình tham gia sẽ không sống được qua mùa vụ đầu tiên khó khăn.
Quản trị: giữ chữ tín với thành viên
Hợp tác xã sống nhờ niềm tin của thành viên. Niềm tin đó dựa trên ba điều: minh bạch về tiền, công bằng trong phân phối, và giữ lời hứa về dịch vụ. Sổ sách, thu chi phải công khai cho thành viên; giá thu mua của hợp tác xã, cách phân loại, phí dịch vụ phải rõ ràng như nhau với mọi người; hợp tác xã nói sẽ bao tiêu thì phải bao tiêu, kể cả khi giá xuống.
Hội đồng quản trị, giám đốc là người được thành viên bầu ra để điều hành, không phải chủ sở hữu. Những quyết định lớn như vay vốn lớn, đầu tư tài sản, chia lãi phải qua đại hội thành viên theo điều lệ. Khi người điều hành coi hợp tác xã như doanh nghiệp riêng của mình, thành viên sẽ rút dần.
Ban kiểm soát hoặc kiểm soát viên cần làm việc thật, không chỉ là chức danh. Một kế toán có chuyên môn, có thể thuê ngoài, là điều kiện cần để hợp tác xã ký được hợp đồng với doanh nghiệp, siêu thị, vì họ đòi hỏi chứng từ, hoá đơn chuẩn.
Những lý do hợp tác xã nông nghiệp hay tan rã
Thành lập để nhận hỗ trợ. Hợp tác xã lập ra chủ yếu để đón một chương trình hỗ trợ, hết hỗ trợ thì không còn hoạt động. Hỗ trợ nên là động lực thêm, không phải lý do tồn tại.
Thành viên "bán ngoài". Khi thương lái trả giá cao hơn giá hợp đồng của hợp tác xã, thành viên bán ra ngoài, hợp tác xã không đủ hàng giao cho khách, mất uy tín. Điều lệ và cam kết cần tính trước tình huống này, và giá của hợp tác xã cần linh hoạt hợp lý.
Không có dịch vụ thật. Thành viên không thấy hợp tác xã giúp mình được gì cụ thể thì không tham gia hoạt động. Mỗi hợp tác xã nên có ít nhất một dịch vụ mà thành viên dùng hằng mùa.
Thiếu người điều hành có năng lực. Quản lý hợp tác xã cần kỹ năng kinh doanh, bán hàng, kế toán. Không có người làm được, hợp tác xã chỉ còn là hội nhóm.
Tranh chấp về tiền. Thiếu minh bạch về thu chi là nguyên nhân phổ biến nhất khiến thành viên mất lòng tin. Công khai định kỳ là cách phòng đơn giản nhất.
Hợp tác xã và chỉ dẫn địa lý, mã số vùng trồng
Với bưởi Đoan Hùng, hợp tác xã thường là đơn vị thuận lợi nhất để làm việc với các thủ tục về sử dụng chỉ dẫn địa lý, đăng ký mã số vùng trồng phục vụ những thị trường yêu cầu, và các chứng nhận sản xuất an toàn. Những thủ tục này đòi hỏi quy trình canh tác thống nhất, nhật ký ghi chép, kiểm soát vật tư, điều mà một tập thể có tổ chức làm dễ hơn từng hộ riêng lẻ.
Tuy vậy, có giấy chứng nhận rồi phải giữ được. Mỗi thành viên phải tuân thủ quy trình; một hộ dùng thuốc sai có thể ảnh hưởng đến cả lô hàng và cả mã vùng trồng của tập thể. Hợp tác xã cần quy định rõ trách nhiệm, cách kiểm tra nội bộ và cách xử lý thành viên vi phạm.
Những thông tin chi tiết về điều kiện sử dụng chỉ dẫn địa lý, cấp mã số vùng trồng nên hỏi cơ quan quản lý nông nghiệp, khoa học công nghệ của tỉnh, vì quy định có thể thay đổi theo thị trường và theo văn bản mới.
Có nên lập hợp tác xã hay chỉ cần tổ hợp tác
Không phải nhóm hộ nào cũng cần lập hợp tác xã ngay. Nếu vài hộ chỉ muốn cùng mua phân, cùng thuê xe chở bưởi, một tổ hợp tác với hợp đồng hợp tác đơn giản có thể đủ, ít thủ tục, ít chi phí quản lý. Khi hoạt động chung đã đều đặn, có nhu cầu ký hợp đồng lớn, xuất hoá đơn, vay vốn với tư cách tập thể, đó là lúc chuyển lên hợp tác xã.
Ngược lại, nếu một người có vốn muốn đầu tư nhà sơ chế, thu mua bưởi của nhiều nhà vườn để kinh doanh lấy lời, mô hình công ty có thể phù hợp hơn, kèm hợp đồng liên kết với nhà vườn. Cố gắng ép mô hình đó vào hợp tác xã, nơi mỗi thành viên một phiếu, dễ dẫn đến mâu thuẫn giữa người góp nhiều vốn và các thành viên khác.
Muốn biết trên địa bàn đã có những hợp tác xã, doanh nghiệp nông nghiệp nào hoạt động trong cùng lĩnh vực để học hỏi hoặc liên kết, bạn có thể bắt đầu từ việc hỏi xã, hội nông dân, và tìm hiểu kinh nghiệm thực tế của họ trước khi quyết định.
Vốn và tín dụng cho hợp tác xã
Hợp tác xã mới thành lập thường thiếu vốn: vốn góp của thành viên nông thôn không lớn, trong khi muốn làm nhà sơ chế, kho lạnh, mua xe chở hàng hay ứng tiền thu mua cho thành viên lúc vào vụ lại cần một khoản đáng kể. Có mấy nguồn thường được nhắc tới: vốn góp và vốn huy động từ thành viên theo điều lệ, lợi nhuận giữ lại làm quỹ phát triển, vay ngân hàng hoặc các quỹ hỗ trợ phát triển hợp tác xã, và hỗ trợ từ các chương trình của nhà nước cho liên kết sản xuất.
Ngân hàng và quỹ thường xem xét hợp tác xã qua sổ sách, báo cáo tài chính, hợp đồng tiêu thụ và tài sản bảo đảm. Một hợp tác xã có kế toán bài bản, có hợp đồng bao tiêu với doanh nghiệp, có lịch sử trả nợ tốt sẽ dễ vay hơn nhiều so với hợp tác xã chỉ có giấy chứng nhận. Đây là thêm một lý do để làm sổ sách nghiêm túc ngay từ ngày đầu.
Cẩn trọng với việc dùng tài sản cá nhân của thành viên, như sổ đỏ của một vài hộ, để bảo đảm khoản vay chung của hợp tác xã. Nếu hợp tác xã làm ăn không hiệu quả, những hộ này chịu rủi ro thay cho cả tập thể. Mọi quyết định vay lớn nên qua đại hội thành viên và được ghi rõ trong biên bản.
Câu hỏi thường gặp
Thành lập hợp tác xã cần bao nhiêu người?
Theo Luật Hợp tác xã 2023, hợp tác xã cần ít nhất năm thành viên chính thức; tổ hợp tác cần ít nhất hai thành viên. Thành viên có thể là cá nhân, hộ gia đình hoặc pháp nhân đáp ứng điều kiện của luật và điều lệ. Kiểm văn bản hiện hành khi thành lập.
Đăng ký hợp tác xã ở đâu sau khi bỏ cấp huyện?
Thẩm quyền đăng ký hợp tác xã đã được điều chỉnh theo việc tổ chức lại chính quyền địa phương hai cấp. Bạn hỏi xã nơi đặt trụ sở hoặc cơ quan đăng ký kinh doanh của tỉnh Phú Thọ để biết nơi nộp hồ sơ hiện hành.
Thành viên hợp tác xã có phải góp vốn không?
Thành viên góp vốn theo quy định của điều lệ, với mức tối thiểu và tối đa theo luật. Vốn góp không quyết định quyền biểu quyết, vì mỗi thành viên một phiếu. Thu nhập chủ yếu chia theo mức sử dụng dịch vụ, phần nhỏ theo vốn góp.
Thành viên có được bán bưởi ra ngoài hợp tác xã không?
Điều này do điều lệ và cam kết giữa hợp tác xã với thành viên quy định. Nhiều hợp tác xã yêu cầu thành viên bán qua hợp tác xã một tỷ lệ sản lượng nhất định để đảm bảo hợp đồng với khách hàng. Cần thống nhất rõ từ đầu.
Hợp tác xã có phải nộp thuế như công ty không?
Hợp tác xã là pháp nhân, có nghĩa vụ kê khai, nộp thuế theo quy định và được hưởng một số ưu đãi riêng, đặc biệt với hoạt động phục vụ thành viên trong nông nghiệp. Cần có kế toán và kiểm tra với cơ quan thuế về các ưu đãi đang áp dụng.