Trồng bưởi Đoan Hùng thành công dựa trên bốn nguyên lý: đất phải thoát nước tốt, cây giống phải đúng nguồn và sạch bệnh, cây non phải được tạo tán từ sớm, và vườn phải được chăm theo nhịp mùa của cây chứ không theo cảm tính. Sai ở khâu đất hoặc khâu giống là cái sai khó sửa nhất, vì phải đợi nhiều năm mới lộ ra.
Bài này viết theo hướng nguyên lý cho người mới bắt đầu hoặc người muốn hiểu cách làm vườn bưởi ở vùng trung du. Các con số cụ thể như khoảng cách, lượng phân, loại thuốc thay đổi theo đất và điều kiện từng vườn; trang này không kê liều lượng mà khuyên bạn làm theo hướng dẫn của cơ quan khuyến nông địa phương. Phần sâu bệnh có bài riêng.
Chọn đất và vị trí vườn
Thoát nước là điều kiện số một. Rễ bưởi kém chịu úng. Đất bị đọng nước sau mưa vài ngày là đủ để rễ thối, cây suy. Trước khi trồng, hãy quan sát mảnh đất sau một trận mưa lớn: nước rút nhanh hay đọng lâu, chỗ nào trũng. Vùng bãi ven sông cần tính đến mức nước lũ; vùng đồi cần chú ý chân đồi nơi nước dồn về.
Tầng đất đủ dày. Bưởi là cây lâu năm, tán rộng, rễ cần chỗ phát triển. Đất có tầng đá, tầng sỏi cứng sát mặt hạn chế rễ, cây khó lớn và dễ đổ. Đào thử vài hố để xem cấu trúc đất trước khi quyết định.
Độ chua và độ phì. Bưởi ưa đất hơi chua đến gần trung tính, giàu chất hữu cơ. Đất trung du thường chua; mức điều chỉnh cần căn cứ kết quả phân tích đất. Nhiều nơi có dịch vụ lấy mẫu phân tích, chi phí không lớn so với giá trị một vườn lâu năm.
Nắng và gió. Cây cần đủ nắng để ra hoa đậu quả. Nơi gió mạnh nên có hàng cây chắn gió, vì gió làm gãy cành, xây xát quả và tạo vết thương cho vi khuẩn xâm nhập.
Nguồn nước tưới. Mùa khô và giai đoạn quả lớn cần nước. Vườn không có nguồn nước chủ động sẽ khó giữ quả ổn định trong năm khô hạn.
Chọn cây giống: khâu quyết định cả đời vườn
Cây bưởi sống và cho quả nhiều chục năm, nên chọn sai cây giống là cái sai kéo dài. Điều quan trọng nhất là cây giống phải được nhân từ cây mẹ đúng giống, đã được bình tuyển, và cây con phải sạch bệnh, đặc biệt là bệnh vàng lá gân xanh, loại bệnh không chữa được và lây qua cây giống nhiễm bệnh cũng như qua côn trùng.
Nên mua ở cơ sở sản xuất giống có nguồn gốc rõ ràng, có chứng nhận cây đầu dòng hoặc vườn ươm được cơ quan chuyên môn công nhận, có hồ sơ theo dõi. Cây bán rong ngoài chợ, không rõ cây mẹ, có rủi ro cao về đúng giống và về mầm bệnh, dù rẻ hơn.
Về hình thức nhân giống, cây ghép và cây chiết đều phổ biến. Cây ghép trên gốc khoẻ có bộ rễ cọc ăn sâu, chịu hạn và đứng vững hơn, tuổi thọ dài. Cây chiết có rễ chùm, ra quả sớm hơn nhưng rễ ăn nông, dễ đổ và có thể kém bền. Nhiều vườn trong vùng ưa cây ghép cho vườn lâu năm. Bạn nên hỏi kỹ người bán về gốc ghép đã dùng.
Cây giống tốt có thân thẳng, lá xanh đều, không có vết sâu bệnh, bầu đất chắc, rễ không cuộn tròn quanh đáy bầu. Hãy từ chối cây có lá vàng loang bất thường hoặc lá nhỏ, cứng, vàng giữa gân, vì đó có thể là dấu hiệu bệnh.
Trồng cây: từ đào hố đến cắm cọc
Trình tự dưới đây là nguyên lý chung. Kích thước hố, khoảng cách, lượng phân lót nên làm theo hướng dẫn của khuyến nông địa phương cho loại đất cụ thể:
- Chọn thời vụ. Trồng khi đất đủ ẩm và trời không quá nóng, thường vào đầu mùa mưa xuân hoặc mùa thu, để cây kịp bén rễ.
- Bố trí khoảng cách theo tán cây trưởng thành. Cây con nhỏ nhưng tán bưởi lớn rất rộng. Trồng quá dày sẽ phải chặt bớt sau vài năm hoặc chịu vườn rậm, sâu bệnh nhiều.
- Đào hố trước khi trồng một thời gian. Để lớp đất hố được phơi và ổn định, trộn đất mặt với phân hữu cơ đã ủ hoai. Trên đồi, đào theo đường đồng mức, làm bậc hoặc bờ chắn để chống xói.
- Vùng đất thấp: đắp ụ hoặc lên luống. Nâng gốc cây cao hơn mặt đất xung quanh giúp rễ thoát úng trong mùa mưa.
- Đặt cây và lấp đất. Xé bỏ túi bầu, đặt cây sao cho mặt bầu ngang hoặc hơi cao hơn mặt đất, không lấp kín chỗ mắt ghép. Nén đất nhẹ xung quanh.
- Cắm cọc, tưới và che phủ gốc. Cọc giữ cây không lay gốc khi gió. Tưới đẫm, phủ gốc bằng rơm rạ hoặc cỏ khô, cách gốc một khoảng để tránh ẩm sát thân.
Sai lầm hay gặp nhất ở bước này là trồng sâu, lấp kín mắt ghép, và bón phân chưa hoai vào hố. Cả ba đều làm cây chậm lớn hoặc chết rễ.
Tạo tán trong những năm đầu
Thời kỳ kiến thiết cơ bản, từ khi trồng đến khi cây cho quả ổn định, mất vài năm. Đây là giai đoạn tạo khung cho cây. Nguyên lý chung là bấm ngọn khi cây đạt độ cao nhất định để kích thích ra cành, rồi chọn giữ vài cành cấp một khoẻ, phân bố đều các hướng, tạo khung tán thấp, thoáng.
Tán thấp giúp việc chăm sóc, thụ phấn, bao quả và thu hái dễ dàng hơn, giảm rủi ro khi trèo cao. Tán thoáng giúp ánh sáng lọt vào trong, hạn chế sâu bệnh ưa ẩm và cho quả ở trong tán cũng có chất lượng.
Trong những năm đầu, nhiều người tiếc hoa, để cây ra quả sớm. Cây non mang quả sớm sẽ dồn sức nuôi quả thay vì phát triển khung tán và bộ rễ, về lâu dài cây yếu và năng suất thấp. Kinh nghiệm chung là ngắt bỏ hoa, quả trên cây còn quá non để cây tập trung lớn.
Mỗi năm sau thu hoạch, tỉa bỏ cành khô, cành sâu bệnh, cành mọc vượt, cành mọc chen vào giữa tán. Vết cắt lớn nên được xử lý để tránh nấm và vi khuẩn xâm nhập.
Nước, dinh dưỡng và che phủ gốc
Cây bưởi cần nước nhiều vào giai đoạn ra lộc, ra hoa và quả lớn; cần ít nước hơn vào giai đoạn cây nghỉ và gần thu hoạch. Thiếu nước lúc quả đang lớn làm quả nhỏ, vỏ dày; thừa nước lúc gần thu hoạch làm quả nhạt, dễ nứt. Nhiều nhà vườn hạn chế tưới vào cuối mùa để quả tích đường tốt hơn.
Về dinh dưỡng, nguyên lý là bón theo giai đoạn của cây: sau thu hoạch để phục hồi, trước ra hoa để nuôi hoa, khi quả non để giữ quả và nuôi quả lớn. Phân hữu cơ ủ hoai là nền tảng giữ cho đất tơi xốp và nuôi hệ vi sinh vật đất; phân khoáng bổ sung theo nhu cầu của cây và kết quả phân tích đất. Lượng cụ thể nên theo hướng dẫn khuyến nông, không nên bón theo cảm tính vì thừa phân cũng gây hại, làm cây dễ sâu bệnh và quả kém chất lượng.
Che phủ gốc bằng rơm rạ, cỏ khô hoặc trồng cây che phủ đất giúp giữ ẩm mùa khô, giảm cỏ dại, hạn chế xói mòn trên đồi. Trong những năm đầu, khi tán cây còn nhỏ, có thể trồng xen các cây ngắn ngày, ưu tiên cây họ đậu cải tạo đất, miễn không cạnh tranh nước và ánh sáng với cây bưởi.
Mùa hoa và thụ phấn bổ sung
Một đặc điểm của nhiều giống bưởi là khả năng tự thụ phấn kém: hoa của chính cây đó không đủ để đậu quả tốt. Vì thế, nhiều vườn bưởi ở Đoan Hùng thực hiện thụ phấn bổ sung trong mùa hoa: lấy phấn từ hoa của cây bưởi khác, thường là các dòng bưởi chua hoặc giống khác, rồi chấm lên đầu nhuỵ của hoa cần thụ.
Việc này tốn công nhưng giúp tăng tỷ lệ đậu quả, quả đều hơn. Người làm thường chọn thời điểm hoa mới nở, trời khô ráo, buổi sáng sau khi sương tan. Kỹ thuật cụ thể về cách lấy phấn, bảo quản phấn và thời điểm chấm nên được học trực tiếp từ người làm vườn có kinh nghiệm hoặc lớp tập huấn của khuyến nông.
Ong và các loài côn trùng thụ phấn cũng giúp vườn đậu quả. Vì thế, trong mùa hoa, cần hạn chế tối đa việc phun thuốc bảo vệ thực vật để không làm hại chúng. Một vườn có nhiều ong vào mùa hoa thường là dấu hiệu tốt về sức khoẻ của vườn.
Sau khi đậu, cây thường đậu nhiều hơn mức có thể nuôi. Một phần quả rụng tự nhiên; người trồng tỉa thêm những quả méo, quả sâu, quả mọc chen chúc để quả còn lại đủ lớn.
Những sai lầm hay gặp ở người mới trồng bưởi
Phần lớn vườn bưởi thất bại không phải vì thiếu chăm, mà vì một vài quyết định sai ở những năm đầu. Những lỗi sau được người trồng lâu năm nhắc nhiều nhất:
- Ham cây giống rẻ, không rõ nguồn. Khoản tiết kiệm ban đầu nhỏ so với rủi ro cả vườn nhiễm bệnh vàng lá gân xanh hoặc trồng sai giống, vài năm sau mới biết.
- Trồng trên đất trũng mà không xử lý thoát nước. Cây vẫn sống mấy năm đầu, rồi suy dần sau vài mùa mưa lớn.
- Trồng quá dày cho nhanh phủ kín vườn. Vài năm sau tán giao nhau, vườn rậm, ẩm, sâu bệnh nhiều và phải chặt bỏ bớt cây.
- Để cây non mang quả quá sớm. Cây kiệt sức, khung tán yếu, năng suất những năm sau kém.
- Bón phân theo hàng xóm, không theo đất vườn mình. Mỗi mảnh đất khác nhau; thừa hay thiếu đều hại.
- Phun thuốc định kỳ theo lịch, không theo quan sát. Tốn tiền, hại thiên địch và ong, dễ tồn dư trên quả.
- Bỏ qua ghi chép. Không ghi lại ngày ra hoa, ngày bón, ngày phun, sản lượng thì không rút được kinh nghiệm cho mùa sau.
Cách tốt nhất để tránh những lỗi này là đi xem vài vườn đã thành công trong vùng, hỏi chủ vườn về những gì họ từng làm sai, và tham gia các lớp tập huấn của khuyến nông hay hợp tác xã.
Câu hỏi thường gặp
Trồng bưởi Đoan Hùng bao lâu thì có quả?
Cây ghép thường bắt đầu bói sau vài năm trồng, cây chiết có thể sớm hơn. Tuy vậy, nhà vườn thường không để cây quá non mang quả, mà để cây tạo tán và bộ rễ khoẻ trước, sau đó mới cho quả ổn định.
Nên trồng cây bưởi ghép hay cây chiết?
Cây ghép trên gốc khoẻ có rễ cọc ăn sâu, bền và đứng vững, hợp vườn lâu năm. Cây chiết cho quả sớm hơn nhưng rễ chùm ăn nông, dễ đổ. Nhiều vườn ở vùng trung du ưa cây ghép; nên hỏi kỹ nguồn gốc gốc ghép.
Đất bãi ven sông có trồng bưởi được không?
Được, và đất phù sa ven sông Lô, sông Chảy là một trong những vùng trồng bưởi tốt nhất ở Đoan Hùng. Điều cần tính là mức nước lũ: nơi hay ngập lâu nên đắp ụ, lên luống hoặc tránh trồng.
Có cần thụ phấn bằng tay cho bưởi không?
Nhiều giống bưởi tự thụ phấn kém, nên nhiều vườn thụ phấn bổ sung để tăng tỷ lệ đậu quả. Việc này không bắt buộc ở mọi vườn, nhưng đáng làm nếu vườn đậu quả ít. Nên học kỹ thuật từ người có kinh nghiệm.
Mua cây giống bưởi Đoan Hùng ở đâu thì yên tâm?
Nên mua ở cơ sở có nguồn gốc rõ, có chứng nhận cây đầu dòng hoặc vườn ươm được công nhận, có hồ sơ cây mẹ. Hỏi UBND xã hoặc cơ quan nông nghiệp để biết các cơ sở đủ điều kiện; tránh cây bán rong không rõ nguồn.
Có nên trồng xen cây khác trong vườn bưởi non?
Trong vài năm đầu khi tán còn nhỏ, trồng xen cây ngắn ngày, nhất là cây họ đậu, giúp tận dụng đất và cải tạo đất. Cần giữ khoảng cách với gốc bưởi và dừng khi tán bưởi khép lại để tránh cạnh tranh.