Khí hậu Đoan Hùng: bốn mùa trung du, mùa mưa, mùa rét và thời tiết từng tháng

Đoan Hùng có khí hậu nhiệt đới gió mùa của trung du Bắc Bộ: mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều, kéo dài khoảng từ tháng năm đến tháng chín, tháng mười; mùa đông lạnh, ít mưa, từ khoảng tháng mười một đến tháng hai, có những đợt rét đậm rét hại; xen giữa là xuân nồm ẩm mưa phùn và thu khô hanh, trời trong. So với Hà Nội, mùa đông ở đây thường lạnh hơn một chút, sương mù dày hơn trong thung lũng.

Bài này đi qua từng giai đoạn trong năm, giải thích vì sao thời tiết như vậy, những hiện tượng đặc trưng như nồm, rét đậm, mưa dông, rồi gợi ý mùa nào hợp đi thăm, mùa nào cần cẩn trọng với vườn tược, nhà cửa. Trang không đưa số liệu nhiệt độ, lượng mưa cụ thể vì số đo thay đổi theo trạm và theo năm; khi cần số liệu, bạn nên xem bản tin của cơ quan khí tượng.

Vì sao khí hậu Đoan Hùng có mùa đông lạnh rõ

Miền Bắc Việt Nam nằm trong vùng chịu ảnh hưởng của gió mùa. Mùa đông, các khối không khí lạnh từ lục địa phía bắc tràn xuống theo từng đợt, mang theo trời lạnh, khô hoặc mưa phùn. Mùa hè, gió từ biển thổi vào mang hơi ẩm, cùng với áp thấp và bão gây mưa lớn.

Vùng trung du phía bắc như Đoan Hùng nằm gần đường đi của các đợt không khí lạnh hơn so với đồng bằng ven biển, lại có địa hình đồi và thung lũng giữ khí lạnh về đêm. Vì thế những ngày giữa đông, nhiệt độ ban đêm và sáng sớm ở thung lũng có thể xuống thấp, sương muối đôi khi xuất hiện ở những năm rét đậm.

Mùa hè ngược lại. Đồi thấp không đủ để làm mát, không khí ẩm từ phía nam bị giữ lại, nên những ngày nắng nóng kèm độ ẩm cao khá oi bức. Giông chiều thường xảy ra vào giữa mùa hè, có khi kèm gió mạnh và sét.

Thời tiết trong năm theo từng giai đoạn

Bảng sau mô tả xu hướng chung của thời tiết vùng Đoan Hùng; từng năm có thể đến sớm hoặc muộn hơn vài tuần:

Cách chia này dựa vào cảm nhận và hoạt động sản xuất của người dân hơn là ranh giới khí tượng chính xác. Người làm vườn thường nhìn cây mà biết mùa: bưởi nở hoa là xuân đã về, chè ra búp rộ là mùa mưa đang tới.

Mùa xuân nồm ẩm: khi tường nhà "đổ mồ hôi"

Khoảng cuối tháng hai sang tháng ba, những đợt gió ẩm từ phía nam thổi về sau các đợt lạnh làm không khí ấm và ẩm gặp tường, nền nhà còn lạnh. Hơi nước ngưng tụ lại, nền gạch trơn ướt, tường nhỏ giọt, quần áo phơi mãi không khô. Người miền Bắc gọi hiện tượng này là nồm.

Ở vùng trung du, nồm đi kèm mưa phùn và trời âm u nhiều ngày liền. Đây lại là thời điểm bưởi ra hoa, hương bưởi thơm khắp các làng; nhưng độ ẩm cao cũng là điều kiện cho một số bệnh nấm trên cây phát triển, người làm vườn cần theo dõi vườn kỹ hơn.

Trong nhà, cách đối phó với nồm phổ biến là đóng kín cửa khi trời nồm, chỉ mở khi gió khô trở lại, lau nền bằng khăn khô, dùng quạt hoặc máy hút ẩm nếu có. Đồ gỗ, sách vở, giấy tờ quan trọng nên cất trong tủ kín, kê cao khỏi nền.

Nồm cũng ảnh hưởng tới sức khoẻ: nấm mốc phát triển trong nhà làm người có bệnh đường hô hấp, dị ứng khó chịu hơn. Giữ nhà khô, giặt phơi chăn màn khi có nắng, không để quần áo ẩm trong tủ lâu là những việc nhỏ giúp cả nhà dễ chịu hơn qua mùa nồm.

Mùa hè mưa nhiều: nắng nóng, giông và mùa nước lên

Từ khoảng tháng năm, mưa tăng dần. Những tháng giữa mùa hè thường là thời gian mưa nhiều nhất trong năm, có những đợt mưa kéo dài vài ngày khi có áp thấp hoặc bão đổ bộ vào miền Bắc. Dù Đoan Hùng ở xa biển, mưa do bão vẫn có thể rất lớn, vì hoàn lưu bão đi sâu vào đất liền và gặp địa hình đồi núi.

Mưa lớn ở thượng nguồn sông Lô, sông Chảy làm nước sông lên nhanh. Đây là lúc các bãi bồi ven sông có thể bị ngập, đường ven sông có đoạn bị nước tràn, sườn đồi dễ sạt. Bài riêng về lũ sông Lô, sông Chảy trên trang này nói kỹ hơn về mùa nước.

Những ngày không mưa, trời nắng gắt và oi. Người làm vườn tranh thủ làm việc lúc sáng sớm và chiều muộn. Với khách đi thăm vùng vào mùa này, mang áo mưa, đồ chống nắng và theo dõi dự báo thời tiết trước khi đi là cần thiết.

Mùa thu và đầu đông: quãng thời tiết dễ chịu nhất

Khoảng tháng mười, tháng mười một, mưa giảm rõ, trời trong, nắng nhẹ, buổi sáng sớm và buổi tối bắt đầu se lạnh. Không khí khô hơn, tầm nhìn xa, đồi núi hiện rõ nét. Nhiều người coi đây là thời gian đẹp nhất trong năm để đi lại, thăm vườn, ngắm sông.

Đây cũng là lúc bưởi bắt đầu vào mùa chín, những vườn bưởi trĩu quả vàng xanh. Người dân bận rộn thu hái, chọn bưởi, chuẩn bị cho mùa bưởi tết. Nắng khô giúp phơi nông sản, sấy chè, phơi củi thuận lợi.

Cuối giai đoạn này có thể có những đợt không khí lạnh đầu mùa, nhiệt độ giảm nhanh trong một hai ngày. Người già, trẻ nhỏ cần giữ ấm khi thời tiết chuyển mùa đột ngột; người làm vườn bắt đầu chuẩn bị cho cây vượt qua mùa đông.

Mùa hanh khô cũng có mặt trái. Đồi keo, đồi cỏ khô dễ bắt lửa, nhất là khi có người đốt thực bì dọn đồi hoặc đốt rác gần rừng. Nhiều xã vùng trung du ra thông báo phòng cháy rừng vào giai đoạn này; người dân và khách đi đường đều nên tránh đốt lửa, vứt tàn thuốc ở ven đồi khô.

Mùa đông: rét đậm, sương mù và những điều cần đề phòng

Rét đậm, rét hại. Những đợt không khí lạnh mạnh có thể gây rét đậm, rét hại kéo dài nhiều ngày. Cơ quan khí tượng phát bản tin cảnh báo khi nhiệt độ trung bình ngày xuống dưới ngưỡng quy định. Thời gian này cần giữ ấm cho người già, trẻ nhỏ và che chắn chuồng trại cho vật nuôi.

Sương mù buổi sáng. Sương mù dày thường đọng trong thung lũng và trên mặt sông vào sáng sớm mùa đông, có khi đến giữa buổi mới tan. Đi xe trên quốc lộ hoặc đường đồi lúc này cần bật đèn, giảm tốc độ, giữ khoảng cách.

Sưởi ấm an toàn. Đốt than, đốt củi trong phòng kín để sưởi có thể gây ngạt khí, đã có nhiều trường hợp đáng tiếc ở các tỉnh miền Bắc. Nếu sưởi bằng lửa, cần để phòng thông thoáng; tốt nhất dùng chăn, áo ấm, thiết bị sưởi điện an toàn.

Cây trồng trong rét. Cây non, rau màu dễ bị hại khi rét đậm kéo dài hoặc có sương muối. Người làm vườn thường tưới ẩm, che phủ gốc và tránh bón phân kích thích ra lộc non vào giữa đợt rét. Chi tiết chăm bưởi qua đông có ở mục bưởi.

Lịch năm của người trung du theo thời tiết

Thời tiết quyết định nhịp làm ăn và sinh hoạt của người dân vùng Đoan Hùng. Nhìn theo vòng năm, có thể thấy những việc lớn gắn với từng quãng thời tiết như sau:

• Sau Tết, lúc trời nồm: chăm vườn bưởi đang ra hoa, làm đất trồng màu, cấy lúa xuân ở những ruộng đủ nước; trong nhà lo chống ẩm.
• Đầu mùa mưa: trồng cây lâm nghiệp mới trên đồi vì đất đủ ẩm cho cây con bén rễ; thu hái chè lứa đầu mùa.
• Giữa mùa mưa: theo dõi nước sông, gia cố bờ ao, khơi thông rãnh thoát nước quanh nhà và vườn; chăm cây đang lớn mạnh.
• Mùa thu trời trong: thu hoạch lúa mùa, bưởi bắt đầu chín, phơi sấy nông sản; mùa cưới hỏi và sửa sang nhà cửa vì trời khô ráo.
• Mùa đông: thu hoạch bưởi phục vụ Tết, chăm cây và vật nuôi qua rét, chuẩn bị lễ Tết, hội làng đầu năm.

Lịch này là bức tranh chung, mỗi gia đình lại có nhịp riêng tuỳ cây trồng và nghề nghiệp. Nhưng nhìn vào đó, có thể hiểu vì sao người trung du nói chuyện thời tiết nhiều như vậy: một đợt mưa sớm hay một đợt rét muộn đều tác động trực tiếp tới thu nhập cả năm.

Khí hậu đang thay đổi: những điều người dân nhận thấy

Nhiều người lớn tuổi ở các vùng trung du phía bắc kể rằng mùa đông ngày nay ít những đợt rét kéo dài như ngày xưa, nhưng khi rét thì lại có những đợt rất sâu; mùa mưa có năm đến muộn, có năm mưa dồn dập trong thời gian ngắn. Đây là cảm nhận cá nhân, nhưng cũng phù hợp với xu hướng chung về thời tiết cực đoan mà các báo cáo khí hậu đã nói tới.

Với người làm vườn, sự thất thường này khiến việc dựa vào lịch thời vụ truyền thống không còn chắc chắn. Bưởi ra hoa sớm hay muộn, chè ra búp lệch mùa, mưa lớn bất thường giữa mùa khô là những chuyện đã xảy ra. Theo dõi dự báo thời tiết thường xuyên và hỏi kinh nghiệm của cán bộ khuyến nông là cách thích nghi phổ biến.

Với nhà cửa, mưa lớn bất thường và sạt lở là rủi ro cần tính đến khi xây dựng, đặc biệt ở các khu đất mới san gạt trên sườn đồi hoặc sát bờ sông. Việc chuẩn bị đơn giản như giữ rãnh thoát nước thông, theo dõi vết nứt, biết đường sơ tán giúp giảm thiệt hại khi thời tiết xấu.

Câu hỏi thường gặp

Đi Đoan Hùng tháng mấy là đẹp nhất?

Khoảng tháng mười, tháng mười một thường được nhiều người chọn vì trời trong, mát, ít mưa và là đầu mùa bưởi chín. Tháng hai, tháng ba có hoa bưởi nở thơm nhưng trời hay nồm và mưa phùn. Mùa hè mưa nhiều, nên theo dõi dự báo trước khi đi.

Mùa đông ở Đoan Hùng có lạnh lắm không?

Mùa đông ở Đoan Hùng lạnh rõ rệt, nhất là những đợt rét đậm, buổi sáng và ban đêm ở thung lũng có thể rất lạnh, sương mù dày. Người từ phía nam lên nên mang áo ấm, khăn, tất; người địa phương cần chú ý sưởi ấm an toàn, không đốt than trong phòng kín.

Mùa mưa ở Đoan Hùng kéo dài bao lâu?

Mùa mưa thường bắt đầu khoảng tháng năm và kéo dài tới tháng chín hoặc đầu tháng mười, mưa nhiều nhất vào giữa mùa hè. Thời điểm bắt đầu và kết thúc thay đổi theo từng năm, có năm đến sớm, có năm kéo dài hơn.

Nồm ẩm ở Đoan Hùng thường xảy ra khi nào?

Nồm thường xảy ra cuối mùa đông đầu mùa xuân, khoảng tháng hai tới tháng tư, khi gió ẩm từ phía nam thổi về sau các đợt lạnh. Lúc này nền nhà, tường ẩm ướt, nên đóng cửa khi trời nồm và mở cửa khi gió khô trở lại.

Đoan Hùng có bị ảnh hưởng bởi bão không?

Đoan Hùng ở xa biển nên ít chịu gió bão trực tiếp, nhưng hoàn lưu bão có thể gây mưa rất lớn trên diện rộng, làm nước sông lên nhanh và gây sạt lở đất ở vùng đồi. Mùa mưa bão cần theo dõi bản tin và cảnh báo của chính quyền địa phương.