Chăn nuôi ở vùng Đoan Hùng chủ yếu là chăn nuôi nông hộ gắn với vườn đồi: gà thả dưới tán cây ăn quả và rừng, lợn nuôi trong chuồng cạnh nhà hoặc trang trại nhỏ, trâu bò ít dần khi máy móc thay sức kéo. Chăn nuôi là nguồn tiền quay vòng nhanh, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, nhưng cũng là ngành chịu rủi ro dịch bệnh cao nhất trong nông nghiệp.
Bài này đi qua từng nhóm vật nuôi phổ biến, lợi thế của địa hình đồi cho chăn nuôi thả, các dịch bệnh lớn mà người nuôi thường nghe tới, nguyên tắc phòng dịch, chuyện chất thải và khoảng cách với khu dân cư. Bài không chẩn đoán bệnh hay kê thuốc; khi vật nuôi có dấu hiệu bất thường, hãy báo thú y xã.
Gà đồi: lợi thế của địa hình trung du
Đồi thấp có tán cây ăn quả, rừng keo hoặc vườn tạp là môi trường tốt để nuôi gà thả. Gà được thả ra vườn ban ngày, tự kiếm sâu bọ, cỏ, hạt, chạy nhảy nhiều nên thịt săn chắc; tối về chuồng. Người mua ở thành phố chuộng loại gà này vì thịt chắc và ít mỡ hơn gà công nghiệp nuôi nhốt, nên giá bán thường cao hơn.
Gà thả đồi còn có lợi cho vườn: gà ăn bớt cỏ, sâu, phân gà bón lại cho đất. Nhiều hộ có vườn cây ăn quả trên đồi kết hợp nuôi gà dưới tán theo kiểu vườn – chuồng, một cách làm phổ biến của kinh tế vườn đồi trung du.
Mặt khó là gà thả lớn chậm hơn gà nuôi nhốt, tốn thời gian nuôi, khó quản lý dịch bệnh khi gà tiếp xúc với chim hoang và gà nhà hàng xóm. Đàn quá đông trên diện tích nhỏ làm đất trơ trụi, mất cỏ, gà nhiễm bệnh nhiều hơn. Nguyên tắc chung là chia khu, luân phiên thả, giữ mật độ vừa với diện tích vườn.
Lợn nông hộ và trang trại
Lợn từng là "con heo đất" của mọi nhà nông thôn miền bắc: nuôi bằng cám, rau, thức ăn thừa, bán khi cần tiền. Kiểu nuôi này vẫn còn ở nhiều xóm, nhưng ngày càng thu hẹp vì chi phí thức ăn, rủi ro dịch bệnh và yêu cầu về vệ sinh môi trường trong khu dân cư.
Song song là các trang trại lợn quy mô lớn hơn, đặt xa khu dân cư, nuôi theo hướng công nghiệp hoặc liên kết với doanh nghiệp cung cấp con giống và thức ăn. Mô hình liên kết giúp người nuôi có kỹ thuật, đầu ra, nhưng cũng làm họ phụ thuộc vào giá và điều kiện của bên liên kết; cần đọc kỹ hợp đồng, nhất là phần ai chịu thiệt khi có dịch.
Những năm gần đây, dịch tả lợn châu Phi từng gây thiệt hại nặng cho chăn nuôi lợn cả nước. Bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, lây qua tiếp xúc, thức ăn, phương tiện, con người. Kinh nghiệm chung sau các đợt dịch là nhiều hộ nhỏ bỏ nuôi, chỉ hộ đảm bảo được an toàn sinh học mới tái đàn bền.
Các nhóm vật nuôi phổ biến và điểm cần lưu ý
Bảng dưới tóm tắt đặc điểm chăn nuôi từng nhóm ở vùng trung du; đây là mô tả chung, không phải hướng dẫn kỹ thuật thú y.
| Vật nuôi | Hình thức phổ biến | Ưu điểm | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gà | Thả vườn đồi, nuôi nhốt bán chăn thả | Vốn nhỏ, thịt được giá, tận dụng vườn | Cúm gia cầm, Newcastle; quản lý mật độ |
| Vịt, ngan | Nuôi ven ao, bãi sông | Tận dụng mặt nước | Dễ lây bệnh với chim hoang, ô nhiễm ao |
| Lợn | Nông hộ nhỏ, trang trại | Quay vòng vốn, tận dụng phụ phẩm | Dịch tả lợn châu Phi, mùi, nước thải |
| Trâu bò | Thả đồi, bãi ven sông, nuôi nhốt vỗ béo | Tận dụng cỏ, rơm | Thiếu bãi chăn, lở mồm long móng, viêm da nổi cục |
| Dê | Thả đồi | Ăn được nhiều loại lá | Phá cây trồng, cần chuồng cao ráo |
Điểm chung của mọi nhóm là tiêm phòng theo lịch của thú y địa phương. Đây là việc ít tốn kém nhất mà hiệu quả nhất, nhưng cũng là việc hay bị bỏ qua nhất ở các hộ nuôi nhỏ lẻ.
Trâu bò: từ sức kéo sang nuôi lấy thịt
Ngày trước, mỗi nhà nông có con trâu để cày bừa ruộng thung và kéo xe. Khi máy cày nhỏ, máy làm đất phổ biến, vai trò sức kéo gần như mất hẳn. Trâu bò còn lại chủ yếu nuôi lấy thịt hoặc làm giống, thả trên đồi cỏ, bãi ven sông, bờ ruộng.
Khó khăn lớn nhất của chăn nuôi trâu bò ở vùng đồi hiện nay là bãi chăn thu hẹp: đồi trọc đã thành rừng keo, vườn bưởi, bãi sông dành cho trồng màu. Trâu bò thả rông dễ phá cây trồng của nhà khác, sinh mâu thuẫn trong xóm. Xu hướng là nuôi nhốt hoặc bán chăn thả, trồng cỏ riêng, tận dụng rơm, thân ngô làm thức ăn.
Một số bệnh trên trâu bò như lở mồm long móng, viêm da nổi cục từng xuất hiện ở nhiều tỉnh miền bắc. Khi bò có biểu hiện sốt, nổi cục trên da, chảy dãi, què chân, việc cần làm là cách ly và báo thú y, không tự mua thuốc tiêm và không bán chạy con ốm, vì làm vậy chỉ đưa dịch lan sang vùng khác.
Nguyên tắc phòng dịch cho hộ chăn nuôi nhỏ
An toàn sinh học nghe có vẻ phức tạp nhưng với hộ nhỏ có thể quy về vài việc làm thường xuyên:
- Mua con giống có nguồn gốc rõ ràng, đã tiêm phòng; nuôi cách ly một thời gian trước khi nhập đàn.
- Tiêm phòng đầy đủ theo lịch và hướng dẫn của thú y xã cho các bệnh bắt buộc.
- Hạn chế người lạ, thương lái, xe chở vật nuôi vào sát chuồng; có chỗ rửa tay, thay dép trước khi vào.
- Không dùng thức ăn thừa chưa nấu chín cho lợn, vì đây là đường lây phổ biến của một số bệnh nguy hiểm.
- Vệ sinh, khử trùng chuồng định kỳ; xử lý phân, nước thải, không xả thẳng ra mương, suối.
- Khi vật nuôi ốm, chết bất thường: báo ngay thú y, không bán chạy, không giết mổ, không vứt xác ra sông suối hay ven đường.
Những việc này không ngăn được tuyệt đối dịch bệnh, nhưng làm giảm mạnh khả năng dịch vào chuồng và lan ra cả xóm. Khi dịch xảy ra, hộ đã khai báo và tiêm phòng đầy đủ cũng dễ được xem xét hỗ trợ theo chính sách hơn.
Vòng khép kín giữa chuồng và vườn đồi
Một hộ nông dân vùng trung du có đủ vườn đồi, ruộng và chuồng có thể khép vòng dinh dưỡng khá chặt. Rơm rạ, thân ngô, lá sắn, cỏ vườn làm thức ăn cho trâu bò, cá trắm; ngô, sắn, thóc lép làm thức ăn cho gà lợn; phân chuồng ủ hoai bón trở lại cho bưởi, chè, rau. Nước thải sau hầm biogas dùng tưới cây. Mỗi mắt xích giảm bớt một khoản phải mua từ ngoài vào.
Mô hình vườn – ao – chuồng, thường gọi tắt là VAC, từng được khuyến khích rộng rãi ở nông thôn miền bắc vì đúng tinh thần đó. Với vùng đồi như Đoan Hùng, biến thể phổ biến là vườn đồi kết hợp chuồng gà, ao nhỏ dưới chân đồi giữ nước tưới và nuôi cá.
Cái lợi không chỉ là tiết kiệm. Khi một mắt xích gặp khó, ví dụ giá gà xuống, hộ vẫn còn vườn và ao; khi cây ăn quả mất mùa, đàn gà vẫn cho tiền. Đổi lại, mô hình này đòi hỏi người làm có mặt thường xuyên, phù hợp với gia đình còn lao động ở nhà hơn là gia đình mà người trẻ đều đi làm xa.
Điều cần tránh là để chuồng trại làm bẩn chính nguồn nước của mình: phân lợn xả thẳng xuống ao cá, nước rửa chuồng chảy vào giếng, ao tù ngay cạnh nhà ở. Đặt chuồng ở phía thấp, xa giếng, có hầm hoặc hố ủ là nguyên tắc cơ bản.
Bán vật nuôi: thương lái, giết mổ và kiểm dịch
Phần lớn gà, lợn, trâu bò của hộ nhỏ được bán cho thương lái đến tận nhà. Thuận tiện nhưng người nuôi ít có thông tin về giá, dễ bị ép khi cần bán gấp. Cách tự bảo vệ đơn giản là theo dõi giá qua nhiều nguồn, hỏi hàng xóm vừa bán, hỏi vài thương lái thay vì một người, và cân trước mặt hai bên.
Một số hộ chọn bán lẻ trực tiếp gà đồi, vịt cho khách quen ở thành phố qua người thân và mạng xã hội. Cách này giữ được nhiều giá trị hơn nhưng phải lo giết mổ, đóng gói, giữ lạnh và gửi xe, kéo theo yêu cầu về vệ sinh thực phẩm. Giết mổ tại nhà để bán ra ngoài với số lượng lớn dễ vướng quy định về an toàn thực phẩm và giết mổ tập trung.
Khi vận chuyển gia súc, gia cầm ra khỏi địa phương với mục đích kinh doanh, quy định thú y thường yêu cầu kiểm dịch. Đây là biện pháp để dịch bệnh không theo xe hàng đi từ vùng này sang vùng khác, không chỉ là thủ tục giấy tờ. Người bán nên hỏi thú y xã về yêu cầu hiện hành, nhất là trong thời gian có dịch, khi việc vận chuyển có thể bị hạn chế.
Không bao giờ bán vật nuôi đang ốm hoặc vừa chết bệnh. Ngoài rủi ro sức khoẻ cho người ăn, đó là con đường nhanh nhất làm dịch lan rộng, và người bán có thể phải chịu trách nhiệm theo quy định.
Chất thải chăn nuôi và quan hệ với hàng xóm
Mùi hôi, ruồi muỗi và nước thải là nguồn mâu thuẫn phổ biến nhất giữa hộ chăn nuôi và hàng xóm ở nông thôn. Khi làng ngày càng đông nhà, nhiều người làm nghề khác, sống sát nhau, chuồng lợn đặt cạnh nhà người khác dễ sinh chuyện.
Các cách xử lý thường gặp ở quy mô hộ là hầm biogas, ủ phân làm phân bón cho vườn, đệm lót sinh học cho gà lợn. Biogas vừa giảm mùi vừa cho khí đốt nấu ăn, nhưng cần làm đúng kỹ thuật và kiểm tra rò rỉ, vì khí gas trong hầm có thể gây ngạt và cháy. Phân ủ hoai mục bón cho bưởi, chè là cách vòng lại chất thải thành dinh dưỡng cho vườn đồi.
Với trang trại lớn hơn, quy định về khoảng cách tới khu dân cư, nguồn nước và điều kiện xử lý chất thải chặt hơn nhiều. Ai định mở trang trại nên hỏi UBND xã về quy hoạch vùng chăn nuôi và các yêu cầu môi trường trước khi xây chuồng, vì chuyển chuồng sau khi đã xây là tốn kém nhất.
Câu hỏi thường gặp
Gà đồi Đoan Hùng có phải là một giống gà riêng không?
Gà đồi là cách gọi theo hình thức nuôi thả trên đồi, không phải tên một giống gà riêng của vùng. Người nuôi dùng nhiều giống gà ta, gà lai khác nhau. Khi mua, nên hỏi giống gì và nuôi bao lâu thay vì chỉ dựa vào tên gọi.
Thấy gà chết nhiều bất thường thì làm gì?
Không giết mổ, không bán, không vứt xác ra vườn hay sông suối. Nhốt riêng đàn còn lại, rửa tay sau khi tiếp xúc và báo ngay thú y xã hoặc trưởng thôn để được lấy mẫu, hướng dẫn xử lý và tiêu huỷ đúng cách.
Nuôi lợn trong khu dân cư có bị cấm không?
Quy định về chăn nuôi trong khu dân cư nội thành, nội thị chặt hơn nông thôn, và có yêu cầu về xử lý chất thải, khoảng cách. Ở nông thôn, hộ nhỏ vẫn nuôi được nhưng phải không gây ô nhiễm. Hỏi UBND xã về quy định hiện hành nơi bạn ở.
Có nên vay vốn mở trang trại gà hoặc lợn không?
Trang này không khuyên vay hay đầu tư. Nếu cân nhắc, hãy tính cả kịch bản dịch bệnh làm mất một lứa, giá đầu ra giảm, chi phí xử lý chất thải, và hỏi những người đã nuôi lâu trong vùng về rủi ro thực tế trước khi quyết định.
Hầm biogas có nguy hiểm không?
Hầm biogas chứa khí dễ cháy và có thể gây ngạt khi xuống hầm sửa chữa. Không xuống hầm khi chưa thông khí kỹ, không dùng lửa gần chỗ rò, kiểm tra đường ống định kỳ. Việc xây và sửa nên nhờ người có kinh nghiệm làm đúng kỹ thuật.