Hát xoan là lối hát nghi lễ và hát hội mùa xuân của vùng đất Tổ, gốc ở các phường xoan cổ quanh Việt Trì, được UNESCO ghi danh năm 2011 là di sản cần bảo vệ khẩn cấp và năm 2017 chuyển sang Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Hát ghẹo là lối hát đối đáp giao duyên của một số làng phía nam tỉnh. Cả hai không sinh ra ở Đoan Hùng, nhưng là dân ca chung của người Phú Thọ, và ngày nay được dạy, được biểu diễn ở nhiều xã trong tỉnh, kể cả vùng Đoan Hùng.
Bài này giải thích xoan và ghẹo là gì, khác nhau thế nào, vì sao người Đoan Hùng cũng hát xoan dù không phải đất gốc, nghe và học ở đâu, và vùng đồi Đoan Hùng còn những làn điệu nào khác của các dân tộc thiểu số.
Hát xoan: cấu trúc ba phần và phường xoan
Hát xoan thường được biểu diễn vào mùa xuân, đầu năm âm lịch, tại đình, đền hay miếu, như một phần nghi lễ đón năm mới. Tổ chức biểu diễn truyền thống là phường xoan, đứng đầu là ông trùm, gồm các kép (nam, đánh trống phách và hát) và các đào (nữ, hát và múa). Phường xoan gốc là những phường cổ ở vùng Việt Trì, mỗi phường có lối hát, bài bản riêng.
Một canh hát xoan đầy đủ có ba phần. Phần đầu là hát nghi lễ, mang tính thờ cúng, hát trước ban thờ. Phần giữa là hát quả cách, gồm nhiều "quả" là những bài có cốt truyện hoặc chủ đề như cày cấy, đánh cá, dệt vải, tức là kể lại đời sống nông nghiệp. Phần cuối là hát hội, phần giao duyên, đối đáp, nơi người xem có thể tham gia, không khí vui và cởi mở hơn nhiều.
Giai điệu xoan không phức tạp với người nghe lần đầu, nhưng lời cổ, nhiều từ địa phương, và lối hát đòi hỏi phối hợp chặt giữa hát, múa, trống phách. Khi nghe trực tiếp trong không gian đình làng, bạn sẽ thấy xoan khác hẳn những bản thu âm trên mạng.
Sau khi được ghi danh năm 2011, tỉnh Phú Thọ đã triển khai nhiều hoạt động phục hồi: công nhận nghệ nhân, mở lớp truyền dạy, đưa xoan vào trường học, thành lập câu lạc bộ ở nhiều xã. Đến năm 2017, UNESCO đánh giá việc bảo vệ có kết quả và chuyển hát xoan sang danh sách đại diện.
Hát ghẹo: lối đối đáp giao duyên
Hát ghẹo là lối hát đối đáp giữa nam và nữ, gắn với một số làng ở phía nam tỉnh Phú Thọ. Tên gọi "ghẹo" nói lên tính chất của nó: trêu ghẹo, đối đáp, thử tài ứng biến. Hát ghẹo thường diễn ra trong dịp hội xuân, khi khách làng bên sang chơi, hai bên chia phe hát qua hát lại, có khi kéo dài thâu đêm.
Khác xoan, hát ghẹo không gắn với nghi lễ thờ cúng mà thuần tính giao lưu, giải trí. Lời hát giàu hình ảnh, nhiều câu ví von về cây cỏ, ruộng đồng, sông nước, và người hát giỏi là người biết "đối" nhanh, đúng vần, đúng ý. Với người nghe ngoài, cái thú của hát ghẹo nằm ở sự ứng đối, nên nếu được giải nghĩa lời, bạn sẽ thấy thú vị hơn nhiều.
Hát ghẹo cũng đang được giữ gìn qua các câu lạc bộ và hoạt động truyền dạy, dù không nổi tiếng bằng xoan. Ở vùng Đoan Hùng, bạn ít gặp hát ghẹo trong hội làng hơn xoan; thường gặp trong các chương trình văn nghệ, liên hoan dân ca của tỉnh.
Xoan và ghẹo khác nhau ở đâu
Hai lối hát hay bị gộp làm một trong lời nói thường ngày. Bảng dưới tách các điểm chính:
| Hát xoan | Hát ghẹo | |
|---|---|---|
| Gốc | Các phường xoan cổ vùng Việt Trì | Một số làng phía nam tỉnh Phú Thọ |
| Tính chất | Có phần nghi lễ, phần quả cách và phần hội | Đối đáp giao duyên, giải trí |
| Người hát | Phường xoan có trùm, kép, đào | Hai phe nam nữ, thường của hai làng |
| Nhạc cụ, động tác | Trống, phách, có múa | Chủ yếu là giọng hát, ít nhạc cụ |
| Thời điểm | Mùa xuân, tại đình, đền | Dịp hội, khi có khách làng bên |
| Ghi danh | UNESCO 2011, chuyển sang danh sách đại diện 2017 | Được giữ gìn ở cấp địa phương |
Nếu bạn chỉ có thời gian nghe một trong hai, hãy chọn xoan, vì dễ tìm buổi biểu diễn hơn và có cấu trúc rõ ràng. Nếu có dịp gặp một buổi hát ghẹo thật, đừng bỏ qua; nó cho thấy một khía cạnh khác của dân ca Phú Thọ: tinh nghịch, trẻ trung và đầy chữ nghĩa.
Vì sao người Đoan Hùng cũng hát xoan
Xoan sinh ra ở vùng Việt Trì, nhưng sau khi được ghi danh, tỉnh Phú Thọ coi đây là di sản chung của cả tỉnh và mở rộng truyền dạy ra nhiều địa phương. Nhiều xã ở các huyện cũ, trong đó có Đoan Hùng, lập câu lạc bộ hát xoan, thường do hội phụ nữ, hội người cao tuổi hoặc trường học phụ trách. Giáo viên âm nhạc ở các trường được tập huấn để dạy các làn điệu cơ bản cho học sinh.
Điều này có hai mặt. Mặt tốt là xoan được nhiều người biết đến, không còn bó hẹp trong vài phường. Mặt cần lưu ý là xoan ở các câu lạc bộ ngoài vùng gốc thường là xoan học lại, chủ yếu là những bài phổ biến, phần nghi lễ và lề lối cổ không đầy đủ như ở phường gốc. Với người nghe, cả hai đều có giá trị, nhưng nếu bạn muốn nghe xoan đúng lề lối, nên tìm đến các phường gốc vào mùa xuân.
Ở Đoan Hùng, xoan xuất hiện chủ yếu trong ngày hội làng, liên hoan văn nghệ của xã, các buổi lễ khai giảng, tổng kết, và những dịp đón khách. Người trẻ biết vài bài xoan qua trường học là chuyện khá phổ biến hiện nay.
Dân ca của các dân tộc trên đồi Đoan Hùng
Bên cạnh xoan và ghẹo, vùng đồi Đoan Hùng còn lưu giữ dân ca của các cộng đồng dân tộc thiểu số. Người Cao Lan có hát sình ca, lối hát đối đáp dài, giàu ẩn dụ, hát trong đêm hội và lễ cưới. Người Dao có những bài hát đối, hát trong nghi lễ và trong lao động. Người Tày có then, có lượn, đi cùng cây đàn tính.
Những làn điệu này chủ yếu do người cao tuổi nắm giữ, truyền miệng trong gia đình và cộng đồng. Ở nhiều nơi, chính quyền và các đoàn thể đã mở lớp, thành lập câu lạc bộ để dạy cho người trẻ. Với người ngoài, cơ hội nghe dễ nhất là trong ngày hội văn hoá các dân tộc của xã, tỉnh, hoặc khi được một gia đình mời dự đám cưới.
Nếu bạn là người làm nghiên cứu, giáo viên hay người ghi âm dân ca, hãy liên hệ chính quyền xã hoặc trung tâm văn hoá để được giới thiệu nghệ nhân. Khi ghi âm, xin phép, ghi rõ tên người hát, nơi hát, thời gian, và gửi lại cho gia đình một bản. Đó là cách làm có đạo đức và giúp bản ghi có giá trị lâu dài.
Giữ dân ca trong đời sống hôm nay: khó khăn và những cách làm
Dân ca ở vùng nông thôn trung du đang gặp cùng một bài toán: người biết hát lớn tuổi dần, người trẻ đi học, đi làm xa, và các hình thức giải trí mới chiếm gần hết thời gian rảnh. Một câu lạc bộ hát xoan ở xã có khi chỉ còn vài chục hội viên, phần lớn là phụ nữ trung niên và người cao tuổi. Lớp học trong trường thì có, nhưng học sinh lên cấp trên hoặc đi làm là bỏ.
Những cách làm đang được thử ở nhiều địa phương trong tỉnh gồm: đưa dân ca vào giờ học ngoại khoá, tổ chức thi hát dân ca giữa các trường, các thôn; mời nghệ nhân về dạy trực tiếp; ghi âm, ghi hình các nghệ nhân cao tuổi để lưu lại; đưa tiết mục dân ca vào các sự kiện đón khách, lễ hội. Không cách nào giải quyết hết vấn đề, nhưng cộng lại giúp dân ca còn hiện diện trong đời sống.
Một hướng ít được nói đến là gia đình. Những bài hát ru, câu hát đối mà ông bà còn nhớ, nếu được con cháu ghi lại bằng điện thoại, đặt tên, ghi ngày, cũng là một kho tư liệu quý. Nếu nhà bạn ở Đoan Hùng có người già biết hát, hãy dành một buổi ngồi nghe và ghi lại. Bản ghi ấy có thể không hoàn hảo, nhưng sẽ là thứ duy nhất còn lại khi người hát không còn.
Nghe và học dân ca ở vùng Đoan Hùng: bắt đầu từ đâu
Không có lịch biểu diễn cố định cho khách du lịch ở Đoan Hùng, nên bạn phải chủ động. Một vài lối vào:
- Hỏi văn phòng xã hoặc nhà văn hoá thôn xem có câu lạc bộ xoan, câu lạc bộ dân ca nào sinh hoạt định kỳ không.
- Đi hội làng vào tháng Giêng, tháng Hai âm lịch; nhiều hội có tiết mục xoan hoặc hát đối đáp.
- Theo dõi các liên hoan, hội diễn dân ca do tỉnh tổ chức; các đội của các xã thường tham gia.
- Với học sinh, hỏi giáo viên âm nhạc ở trường về các buổi ngoại khoá dân ca.
- Muốn nghe xoan đúng lề lối phường gốc, tìm đến vùng Việt Trì vào mùa xuân.
- Với dân ca dân tộc, nhờ người trong làng giới thiệu nghệ nhân, và đến thăm với thái độ học hỏi.
Một gợi ý cho gia đình có con nhỏ: cho trẻ đi xem một buổi xoan ở đình làng vào mùa xuân, rồi về nhà tìm hiểu thêm lời bài hát. Trải nghiệm trực tiếp như vậy thường để lại ấn tượng lâu hơn mọi giờ học trên lớp.
Một điều nên nhớ khi nghe dân ca ở làng: người hát thường không phải nghệ sĩ chuyên nghiệp, họ là nông dân, giáo viên, công nhân về hưu hát vì yêu. Một tràng vỗ tay, một lời hỏi han về ý nghĩa câu hát là món quà đáng giá với họ hơn bất kỳ thứ gì khác.
Câu hỏi thường gặp
Hát xoan có phải của Đoan Hùng không?
Không. Hát xoan gốc ở các phường xoan cổ quanh Việt Trì. Tuy vậy, sau khi được UNESCO ghi danh, tỉnh Phú Thọ truyền dạy rộng ra nhiều xã, nên ở vùng Đoan Hùng cũng có câu lạc bộ và người biết hát xoan, nhất là học sinh và hội viên các đoàn thể.
Hát xoan được UNESCO ghi danh khi nào?
Năm 2011, hát xoan được ghi vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Năm 2017, sau khi đánh giá kết quả bảo vệ, UNESCO chuyển hát xoan sang Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Hát xoan và hát chèo có giống nhau không?
Không. Chèo là sân khấu kịch hát có tích truyện, nhân vật, diễn trên chiếu chèo. Xoan là lối hát nghi lễ và hát hội của phường xoan, gắn với không gian đình làng mùa xuân, có trùm, kép, đào và cấu trúc ba phần riêng.
Sình ca của người Cao Lan có gì đặc biệt?
Sình ca là lối hát đối đáp nam nữ, lời dài và giàu ẩn dụ về thiên nhiên, lao động, tình yêu. Người hát phải thuộc nhiều bài và biết ứng đối. Sình ca thường được hát trong đêm hội, lễ cưới, khi có khách quý đến chơi.
Có lớp dạy hát xoan cho người lớn ở Đoan Hùng không?
Tuỳ từng xã. Nhiều nơi có câu lạc bộ hát xoan sinh hoạt định kỳ, người lớn có thể xin tham gia. Hãy hỏi văn phòng xã, nhà văn hoá thôn hoặc hội phụ nữ, hội người cao tuổi địa phương để biết lịch cụ thể.